RSI patientenvereniging
Evelyne Zeegers is als voorzitter van de voorzitter de RSI
pati‰ntenvereniging in Nederland 'ervaringsdeskundige' op het
gebied van RSI. Anders gezegd: zij heeft klachten die veroorzaakt
worden door haar vroegere werk als secretaresse. Risicofactoren
voor het ontstaan van RSI zijn, zo stelt zij, het ontbreken van
variatie in het werk, een onnatuurlijke werkhouding en een hoge
werkdruk.
De klachten die kunnen ontstaan als in een werksituatie sprake is
van een combinatie van deze factoren, zijn niet iets nieuws. Een
tennisarm valt bijvoorbeeld ook onder de 'injuries' die ontstaan
bij het maken van continu dezelfde beweging. Echter, pas met de
massale intrede van de computer als belangrijkste hulpmiddel voor
veel mensen, krijgt RSI veel belangstelling. Hoe zijn de klachten
bij Evelyne Zeegers ontstaan? Zij heeft altijd als secretaresse
gewerkt, wat tegenwoordig meestal betekent dat het grootste deel
van de werkzaamheden achter de computer plaatsvindt. Op een gegeven
moment waren de klachten zo ernstig dat zij haar werk als
secretaresse niet meer naar behoren kon uitvoeren. Rust, rust en
nog een rust, luidde het devies. Maar na twee‰nhalve maand waren de
klachten nauwelijks verminderd. Last van de schouders, de handen,
de armen: Zeegers kon geen uitje meer versnipperen en ook bij het
douchen had ze hulp nodig. Op dit moment zijn de klachten minder en
kan ze weer de gewone dagelijkse dingen doen. Werken als
secretaresse is er echter niet meer bij. De beste remedie om
klachten te voorkomen is het voorkomen van stress: in een
stressvolle situatie zit je verkrampt achter de PC en dan kunnen
RSI-klachten veel eerder ontstaan.
Het antwoord op de vraag waarom secretaresses die vroeger zeker zo
fanatiek als de hedendaagse secretaresses hun tikwerk verrichtten,
geen last hadden van RSI is simpel: bij de ouderwetse mechanische
typemachines, was er na elke volle regel een micropauze. De regel
moest worden teruggehaald en bij een volgetikt vel moest de typiste
een nieuw vel in de machine stoppen.
Preventieve maatregelen
Jan Warning, beleidsmedewerker bij de FNV noemt een aantal
maatregelen die moeten helpen RSI te voorkomen. Het is het
eenvoudigst om apparatuur te vervangen: een nieuwe muis of een
ander toetsenbord zijn makkelijk te plaatsen. Het moeilijkst is het
om werknemers te doordringen van het feit dat hun werkhouding van
grote invloed is op de ontwikkeling van RSI. Scheef zitten,
verkrampte opgetrokken schouders en te weinig rust tijdens de
werkzaamheden maken de ontwikkeling van RSI een stuk
waarschijnlijker. Bovendien bestaat het gevaar dat werkgevers op
een afdeling van tien mensen waar een van de werknemers last heeft
van RSI, de oorzaak van de klachten helemaal bij de werknemer
neerleggen.
Piekbelasting
Het is volgens Warning ook belangrijk te kijken naar pieken in de
drukte op het werk. Tijdens zogeheten momenten van piekbelasting
loert het gevaar van het ontstaan van chronische klachten om de
hoek. Bij piekdrukte zeg je als werknemer niet snel 'nee', omdat je
weet dat je dan je collega's op de afdeling extra belast. Het
vroegtijdig erkennen van factoren op het werk die RSI kunnen
veroorzaken kan een hoop ellende voorkomen. De preventieve
maatregelen moeten niet slechts een van de oorzaken van de
ontwikkeling van RSI wegnemen, maar gericht zijn op de bestrijding
van multi-causale oorzaken. Een groot deel van de
verantwoordelijkheid daarvoor legt Warning bij de werkgevers.
Aanpak op drie fronten
De FNV probeert op drie fronten een rol te spelen bij de aanpak van
RSI en het vergroten van bewustzijn onder werkgevers. Ten eerste is
er aandacht voor de preventie. Onderdeel daarvan is het verstrekken
van informatie over RSI aan zowel werkgevers als werknemers. Ook
het stimuleren van de inrichting van de werkplek met apparatuur die
voldoet aan de strenge TCO'95-norm is voor de FNV onderdeel van de
preventie van RSI.
Ook wil de FNV als belangbehartiger optreden voor mensen die met
klachten kampen. Op dit tweede terrein van haar RSI-beleid streeft
de FNV onder meer naar het terugdringen van de werktijd achter de
computer en naar reintegratie van RSI-pati‰nten in het
arbeidsproces. Ten derde ziet de FNV voor zichzelf een
overkoepelende taak weggelegd in de vorm van onderzoek en het
kritisch bijhouden van de ontwikkelingen met betrekking tot RSI in
het buitenland en dan met name in de Verenigde Staten.
Naar aanleiding van een recente uitspraak van de rechter inzake
asbest, heeft de FNV gezegd dat ook RSI, net als ziekte ontstaan
door asbest, in de eerste plaats een verantwoordelijkheid is van de
werkgever. De FNV heeft in het verlengde hiervan een aantal
argumenten tegen en voor het indienen van schadeclaims opgesteld.
Tegen het indienen van schadeclaims pleit volgens de FNV het feit
dat de immateriele schade die optreedt moeilijk in een som geld
vertaald kan worden. Ook waarschuwt de FNV tegen Amerikaanse
toestanden (zie kader). Een derde argument tegen schadeclaims is
dat het in veel gevallen discutabel is of klachten wel door
bijvoorbeeld het toetsenbord veroorzaakt zijn. Voor het indienen
van schadeclaims pleit bijvoorbeeld de verslechtering van de WAO.
Daarnaast gaat volgens de FNV ook het argument 'de vervuiler
betaalt' op. Bovendien denkt de FNV dat er van claims, zeker forse
als die tegen Digital (zie kader), een preventieve werking uitgaat.
Het laatste argument voor het indienen van schadeclaims is ons
inziens tevens het zwakste: 'als ik het niet doe, dan doen anderen
het wel'. Zo'n houding draagt niet bij aan de totstandkoming van
een uniforme regeling voor het afhandelen van RSI-klachten.
Overheid
De overheid is als geen andere instantie in staat de aanbevelingen
van de FNV in de praktijk te brengen, aldus de heer Hagen van het
ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW).
De kracht van de overheid ligt op het terrein van de wetgeving en
in dit geval in het bijzonder de ARBO-wetgeving, waarin de overheid
regels kan formuleren voor een 'gezonde' beeldschermwerkplek. Een
concrete maatregel is bijvoorbeeld het Besluit Beeldschermwerk.
Onder dit besluit vallen in Nederland 2 miljoen werknemers die
dagelijks minimaal 2 uur naar een computerscherm turen. In dit
besluit is onder andere bepaald dat een werknemer per dag niet
langer dan zes uur achter een beeldscherm mag zitten. Gezien het
grote aantal werknemers dat hiermee te maken heeft is het echter
moeilijk te controleren. Ook zijn de baten die investeringen in
preventieve maatregelen opleveren niet te becijferen. Hetzelfde
geldt voor het aantonen van oorzaak en gevolg: komt die kramp in de
polzen nu wel of niet van al het tikwerk achter de PC. Een
bedreiging voor de overheid is volgens Hagen de voortschrijdende
intensivering van beeldschermwerk en het grote aantal mensen dat
kampt met latente RSI-klachten. Er liggen echter ook kansen voor de
overheid, bijvoorbeeld op het gebied van onderzoek en voorlichting.
Ten tweede kan de overheid een rol spelen bij civielrechtelijke zaken, door middel van het inkaderen van claims. Ten derde spreekt Hagens over certificatie en normalisatie. Een soort KEMA-Keur voor toetsenborden of een muis die is goedgekeurd door de Nederlandse Vereniging van Huisvrouwen. De overheid is ook de enige instantie die RSI op de lijst met erkende beroepsziekten kan plaatsen. Een vraag die daarbij opdoemt is of RSI als verzamelziekte op die lijst zou moeten komen of dat er plaats voor afzonderlijke 'deelziektes' moet worden ingeruimd. De tennisarm bijvoorbeeld is al jaren een bekend fenomeen, iets dat van het Carpal Tunnel Syndroom dat zich pas is gaan ontwikkelen sinds de PC intensief gebruik wordt, niet gezegd kan worden.
Maatregelen in de praktijk
In onze ARBO-rubriek hebben we eerder aandacht besteed aan de
inrichting van de werkplek en toen luidde de conclusie dat een
werkplek veel meer is dan alleen het juiste bureau met de juiste
stoel en een goede computer. Factoren als de telefoon, de plaats
van de printer, het daglicht, het aantal decibellen en de
conditionering van de lucht binnenshuis zijn mede bepalend voor een
goede werkplek. De heer Wollaars van VSF Planservice geeft een
aantal voorbeelden.
Kijkhoek
Op het bureau is in de regel een plek ingeruimd voor de monitor.
Het hele beeldscherm moet idealiter onder een hoek van 35§ vanaf
het oog bekeken kunnen worden. Dit betekent dat als de monitor
groter wordt, ook de afstand tot de monitor vergroot moet worden.
Dit heeft uiteindelijk gevolgen voor de diepte van het bureau. Een
grote monitor heeft niet alleen een groter scherm, ook de beeldbuis
neemt in omvang toe. Dit vereist dan ook een bureau met een grotere
dan de standaarddiepte van 80 centimeter.
Accessoires
Een van de accessoires roept associaties op met de slurven die op
vliegvelden gebruikt worden om luchtreizigers comfortabel in en uit
een vliegtuig te laten stappen: de monitor shader. Dit is een kap
die op de monitor gezet kan worden en kan helpen het contrast op
het beeldscherm te vergroten. Eigenlijk zou dit een overbodig
accessoire moeten zijn, immers als bedrijven hun werkplekken geheel
conform de ARBO-richtlijnen inrichten, dan mag de lichtinval op het
scherm geen hinderlijke schittering veroorzaken.
Double arm support
De double arm support is een blad met een breedte van 100 cm, dat
aan het bureau wordt vastgemaakt. Hierop kunnen beeldschermwerkers
hun armen leggen zodat die niet in het luchtledige zweven. De
double arm support is door 35 medewerkers van Centraal Beheer in de
praktijk beproefd en daar zo goed bevallen dat allen besloten er
permanent gebruik van te gaan maken.
Toekomstvisie
Een blik in de toekomst leert volgens Wollaars dat de beeldschermen
in de toekomst meer en meer zullen worden uitgerust met een plat
scherm. Dit heeft volgens hem tevens gevolgen voor de diepte van
het bureau omdat bij gebruik van een minder grote monitor de
afmetingen van het bureau ook geringer kunnen zijn. Verder snijdt
Wollaars de ontwikkeling van spraakchips aan, onder andere bij
Philips. Bij de geplaagde multinational is de ontwikkeling van
spraakchips inmiddels zover gevorderd dat 80% van de menselijke
stem herkend wordt. Wellicht, zo oppert hij, leidt de ontwikkeling
van spraakchips die tot een herkenning van 95% komen en een wijd
verspreid gebruik daarvan tot stemklachten, een soort RSI in de
keel.
Conclusie
Het belangrijkste bij het bestrijden en voorkomen van RSI is een
ontspannen werkhouding achter de PC. Accessoires als de double arm
support zijn weliswaar aardig, maar dienen vooral als lapmiddel en
leiden de aandacht af van stress als voornaamste oorzaak. Dit
betekent dat werknemers er ook in drukke periodes op moeten letten
dat ze ontspannen achter de PC zitten en niet vergeten pauze te
houden.