Tijd voor techno-relativering

Data-implosie: we komen om in de details

Search-engines zijn miljarden waard, maar presteren steeds slechter. Het is een interessante paradox dat je vanwege de gebrekkige prestaties liefst meerdere zoekers tegelijk benut en daarmee hun hit-rates, advertentietarieven en quasi-succes dus omhoog stuwt, terwijl het bruikbare resultaat per click min of meer asymptotisch tot nul nadert. We komen, net als in het papieren tijdperk, nu ook digitaal om in de details, de feiten en feitjes en missen de grote lijn.
Het praktisch nut van het Internet neemt af en de ombouw tot mega-distributiestructuur voor consumptief data-fastfood is dan ook een noodzakelijke stap geworden willen we er nog iets aan hebben. Video en televisie via IP-delivery, als de nieuwe monopolisten (de kabelboeren) dat niet op voorhand verpesten door al te inhalige prijzen voor hun breedband-diensten (en daar ziet het naar uit) dan is video-on-demand over een paar jaar haalbaar. De 'rest of us' mag dan nog wat surfen en emailen, Joe Sixpack zit op de bank en zapt verder.
Eerst werd het Internet nog gezien als de witmaker, als de grote equalizer die de massa zou verheffen via de digitale democratie. Helaas, de Xs4all gedachte is ondertussen ook min of meer afgeruild met het grootkapitaal en ook initiatieven als 'Open Directory' om weer wat orde te brengen in de databrei werden opgeslokt door NetScape. Het leek even leuk, een alternatieve DHZ-zoekmachine die door vrijwilligers werd bemand, maar de grote beursgenoteerde portals slokken dergelijke initiatieven snel op. De digitale burgerbeweging en de silicon brotherhood zijn min of meer historie, iets voor geschiedenisboekjes over de XX-ste eeuw. Wat dat betreft zijn en worden de kansen, die het Internet biedt om iets te doen tegen monopolies en rechtsongelijkheid snel om zeep geholpen. In de e-Commerce droomwereld tel je alleen maar mee als je aan de goede kant van de Data-Wall staat, gewapend met credit-card, eigen web- identiteit en je als aandeelhouder van de hype wel mee moet rennen in de netrace.
Wakker worden, als de digitale verstopping je niet doet braken dan zou de millennium-bug je toch wel wakker moeten schudden, roep ik al een tijdje zonder veel respons. Collectief zijn we blind voor de chaos van de techniek, voor de vervreemding en de oscillaties die steeds maar kortere terugkoppellussen in de maatschappij veroorzaken (rellen die via mobieltjes in no time escaleren, oorlogen die in een weekend worden uitgevochten en vergeten).

De politiek pikt, bij gebrek aan werkelijk nieuwe concepten, graag de technologie op als een soort wonderolie. Minister Wijers, de vorige non-pretendent van een uiteenvallend D66, liet ooit weten dat hij Internet voor iedereen zag als de noodzakelijke stap om een scheiding tussen informatie-armen en rijken tegen te gaan. Zeker nooit geprobeerd iets zinnigs aan een openbare Internet-terminal te ontlokken (dat lukt zelfs mij niet). Kok en consorten raadplegen eerbiedig de grote Bill Gates over computers in het onderwijs (was het niet Apple dat daar sterk in was?), Millennium- temmer Timmer geeft toe computers niet aan den lijve ervaren te hebben, in Den Haag geloven ze nog in digitale sprookjes omdat ze er eigenlijk bang voor zijn.

Dat is natuurlijk leuk voor de handel en de fabrikanten die best nog wat meer PC's de scholen in willen schuiven, wat millennium- vervangingen willen leveren in een markt waarin de prijzen toch wel onder druk staan. Het grote uitzicht op een echte stimulans ontbreekt namelijk, daarom moeten we geloven in e-Commerce en wereldwijde virtuele markten. Dat het juist die toenemende doorzichtigheid van de markt is die de marges en winsten erodeert willen we niet zien. Het succes van Amazon.com (nog steeds met verlies werkend!) gaat ten kosten van de traditionele boekhandel en uiteindelijk ten koste van de uitgeefbranche, want het download boek haal je eenvoudig daar waar vaste boekenprijzen en bescherming van copyrights net even niet gelden. Het succes van e-Commerce, als het al voorbij de populariteit van traditionele postorderverkoop mocht groeien, gaat ten koste van de handelsmarges, totale informatie laat geen ruimte voor marges gebaseerd op onwetendheid. Een transparante markt kent nog prijsverschillen, maar die zijn terug te voeren op fysieke distributiekosten, orderkosten en andere harde gegevens. Geld verdienen kun je dan alleen nog via monopolies, via afdoend beschermde auteursrechten, vormrechten, merken en octrooien.
Je hoort nog steeds de kassa's rond het Internet rinkelen, maar het blijven de kassa's van de beurs, de operationele winsten van Internet-bedrijven zijn marginaal vergeleken met de beurskoerswinsten. Kongsi's en conglomeraten rekenen zich rijk, een bedrijf als AOL dat twee jaar geleden de resten van het provider-dom bij elkaar raapte is nu Net- supermacht no 1. Hoe lang zal het duren of ook KPN gooit de handdoek in de ring en verkoopt z'n Planet Internet/World Access rommelmand, waar men nu ook de misschien 30.000 abo's van Xs4All bij sprokkelde. Maar hoeveel Internetters zijn al weer afgekickt, doen nog wat email en laten de kinderen surfen maar doen verder nauwelijks iets op het net. De hype is hardnekkig, en in iedere enquˆte geeft de goegemeente vooral op wat men denkt dat 'in' is; Internet heeft wat dat betreft een hoog virtualiteitsgehalte.
Echt nieuws is er nauwelijks, behalve de egotripperige verhalen van de e-zines over sound-clips, spammen, misbruik, beperkende wetten uit de VS en IPO's (beursgang) mis je niets als je de inmiddels overleden daily planets en soortgenoten ongelezen laat. Het zogenaamde nieuws is altijd gekleurd, de echt serieuze problemen waar providers mee worstelen zoals invasies van hun sites en hun gebruikers door kwaadwillige techno-anarchisten en mail-marketeers uit de VS blijven buiten beeld. In bepaalde branches, zoals software- verkoop en misschien dat langzamerhand de muziekbranche (MP3) hier bij aansluit, is wel degelijk sprake van voordelen in distributie en marketing. Maar hoe lever ik een PC uit, een wasmachine of zelfs een pizza? Ik roep al jaren dat de grootste belemmering van e-Commerce de maat van onze brievenbussen is, pas als iedereen een soort afleverkluisje naast de voordeur heeft kun je naar hartelust bestellen. Nu verzint men leuke distributietrucs zoals afleveren van elektronisch bestelde grutterswaren op het bedrijf, maar dat werkt ook alleen voor de gelukkigen die per auto mogen komen en rekening kunnen rijden. Voor wie per tram of bus moet is de buurtwinkel toch veel handiger.

Maar als er meer bandbreedte komt dan wordt het beter, roepen dan de net-promotors. Is dat echt zo? Wat ontbreekt is niet de techniek, de PTT kan zo een dekkend ADSL-net (Snelnet) gaan aanbieden en de kabelboeren willen best modems toelaten voor snel kabel-Internetten, maar wat doen we daar dan mee? De techniek als oplossing is wat dat betreft hard aan het zoeken naar een probleem. In de visie van Barlow en Dyson zou een langzamerhand oplossen van de auteursrechten in cyberspace als grote motor gaan fungeren en ik kan ook niet ontkennen dat daar wat voor te zeggen zou zijn. Maar vergeet niet dat de gevestigde orde en de copyright-bezitters zich daar hevig tegen verzetten. En met succes, want de greep van BUMA/STEMRA/SENA (en de BSA/SPA voor computer- software) op de hele content-business is nog erg stevig. Zelfs al wijs ik hun tactiek en arrogantie af, zonder constructies waarbij de bedenkers/makers/bezitters van rechten blijven meedoen komt onze samenleving in dit opzicht krakend tot stilstand.

Waar we behoefte aan hebben is een nieuwe metafoor, een nieuw concept voor hoe we de gewone burger en z'n behoeften van dienst kunnen zijn. Daar ontbreekt het aan, de metafoor van de digitale stad is verzand, er zijn bijvoorbeeld in Amsterdam (DDS) nauwelijks nog echte activiteiten, het is meer een subsidie- en sponsor-vretend clubje geworden, echte gebruikscijfers hebben mij nooit bereikt en als ik kijk hoeveel activiteit er nog is, dan gaat het hoogstens om een heel klein digitaal dorpje, misschien niet meer dan een vakantiekolonie voor bijstandstrekkende digibolo's. Het soort mensen dat lijdt aan de diabolo-achtige bewustzijnsvernauwing die zo kenmerkend is voor het denken in digitale termen, waarin hi-tech goed is en kritiek op die heilsboodschap helemaal fout.

Investeren van miljarden in ISDN, ADSL, kabelnetten of satelliet-communicatie is onzinnig, als we niets hebben om erop te zetten. De sprookjes over video-conferencing en andere Chrietpraat en deHondwonderen zijn achterhaald, praten over nieuwe diensten is alleen zinvol als er ook behoefte is aan die diensten. En veranderen de behoeften van de mensen nu zo enorm, is het ontwikkelen van een digitaal spelletje via de mobiele telefoon nu werkelijk iets heel anders dan het schilderen van een schaakbord op tafeltjes in het park. Ik denk het niet, als we kijken naar wat de mens eigenlijk wil, zaken als zekerheid, contact, verstrooiing, gemak, ontspanning blijven actueel. En in een samenleving met ouder wordende burgers, met meer allochtone jongeren en waarschijnlijk meer werk kan het toch niet zo moeilijk zijn, om daar diensten en content voor te ontwikkelen. Maar dan niet door heel Nederland vol te gooien met meer PC's, Internet-accesspunten en kabels, maar door zorgvuldig te werken aan een infrastructuur die ook scholing, branche-organisatie, innovatie-bevordering, culturele uitwisseling en kruisbestuiving tussen oude en nieuwe media ondersteunt.

Laten we hopen dat de millennium bug wat dat betreft ontnuchterend zal werken, even pas op de plaats en wakker worden, even niet alleen top- down de zaak regelen maar ook bottom-up de burger laten meepraten.

Easy Upgrade: feature of gebrek?

Steve Jobs prees het aan als ultiem gebruiksgemak, het uitklapdeurtje in de nieuwe G3 Macs. Handig als je wat geheugen wilt bijprikken was het argument van de iCEO (lijkt iMac niet veel op iRobot) en ook bij veel nieuwe PC's is de bereikbaarheid van het interieur een verkoopargument. Hoe jammer het is dat dit begerenswaardige stukje vernieuwing ook z'n keerzijde heeft blijkt uit het dievengilde dat hele kantoren afstroopt om CPU's en geheugen uit PC's te slopen. In Amsterdam waren het GAK en Delta Lloyd achter elkaar het slachtoffer van gewiekste inbreker(s) die van honderden PC's de dure componenten stripten. Misschien getipt omdat ze daar van die makkelijk te openen modellen hadden aangeschaft? Het geeft allemaal te denken en de computerbranche kreeg even een vleugje slechte PR, want je zou die dingen zo maar van de hand kunnen doen, CPU's als de nieuwe Europese munt die overal geaccepteerd wordt.
Wat mij echter meer zorgen baart is dat de beveiliging van toch wel informatie-gevoelige bedrijven als het GAK en een grote verzekeraar zo gebrekkig is, dat in ‚‚n weekendje het hele PC-park uitgekamd kan worden. Ze hebben misschien nog geluk gehad, dat er geen stapels harddisks verdwenen zijn of is dat maar uit het nieuws gehouden om geen onrust te wekken. Zoethout-berichten dat alles op de servers stond zet je gemakkelijk in een persbericht, wie merkt het dat uw of mijn dossiers verdwenen zijn? Banken en verzekeraars gaan makkelijk met dat soort ongelukjes om, dat blijkt steeds weer als men gaat spitten naar bijvoorbeeld tegoeden en polissen uit de oorlogsjaren. Dat dergelijke organisaties geen bewegingsmelders of andere beveiligingssystemen hebben om kwaadwillende indringers te signaleren is eigenlijk ongelooflijk. Is Delta Lloyd niet een van die verzekeraars die altijd meer eisen stelt, meer beveiliging wil en ook nog de premie verhoogt?
De computerbranche weet al jaren mee te praten over brutale puientrekkers en kamikaze-auto's die door de rolluiken worden gereden. Nu de experts zelf worden leeggehaald is een glimlachje op z'n plaats. De overheid zou hier niet mogen volstaan met een glimlach, hier is aan de orde in hoeverre gevoelige bestanden adequaat beschermd waren. Het is mooi dat er een Wet op de Persoonsregistratie is, maar welke verplichting hebben dergelijke instanties om voor een afdoende beveiliging te zorgen? Wie even nadenkt over de risico's van millennium-kraken ziet de gevaren. Waarom zou je in die nacht minder dan een grote bank of verzekeraar leeghalen? Vooral een combinatie van hacken en binnendringen kan zeer lucratief worden wanneer er ook verder wat chaos heerst. Deze inbraken zijn dan ook wel een teken aan de wand!

L.S.