next -index- prev

April-mei 2000: de sluipende crash

Even verder kijken dan Q2?

De beurscrisis is niet alleen een teken van twijfel aan Internet en de waarde van de nieuwe economie, maar vooral een teken van wantrouwen in het hele ballongezelschap, de ondernemers, de venture-capitalists, de banken, de accountants, de adviseurs en zelfs de politici. De burger, die meende gerust op die zo zwaar bemande bandwagon te kunnen springen, gaat terecht twijfelen aan het systeem, aan de integriteit van een structuur, waar je niemand meer kunt vertrouwen. Waar de journalisten ook speculeren, opinie-makers als Jort Kelder van Quote hun onpartijdigeheid offerenden aan mediageilheid en je eigenlijk niemand meer kan vertrouwen. Want het waren niet alleen de snelle jongens uit de start-up sfeer, ik herinner me ECB-president Duisenberg die met verve de onderliggende waarde van Internet-bedrijven verdedigde, en waar is dat boegbeeld van de reine gedachte, Docters van Leeuwen, toch mee bezig. De hele club van bankiers en consultants en ex-politici, kortom de zittende macht ging er voor, zelfs politici gaven grif toe mee te spelen in het spel zonder nieten, want zo werd speculeren toch afgeschilderd in de folders waarin het ophogen van je hypotheek als de zekere weg naar e-miljonairschap werd verkocht.
Particulieren, maar ook de lagere overheden, schoolbesturen en stichtingen gingen meedoen, de Amsterdamse politie mag tot op de dag van vandaag posities aanhouden, ik vraag me af hoe ze nu de verliezen wegpoetsen.

For whom the bell tolls
World Online was het begin van het einde, die eer willen we vrouwtje Nina nog wel gunnen, haar afgang was de bel van de Ondine, het signaal dat de top bereikt was, zoals we ook in de vorige Dealer-Info al voorspelden. Maurice de Hond wist, met een minimaal vrij uitgegeven aantal aandelen (naar schatting is minder dan 5% in handen van het publiek en dat maakt de Newconomy keurs gemakkelijk te manipuleren) nog net binnen te lopen, maar ook daar verbleekte de vette winst en we zien newconomy dan ook op termijn opdrogen, net als Interview.
Wie nu nog op z'n IT-aandeeltjes zit in de verwachting dat de lente nog wel komt, mag wel wakker worden. De lente is er, te heet en met een nog hetere zomer voor de boeg wordt vooral mei een cruciale periode. Het langzame afglijden van de Internet-aandelen, verergerd door de wankele positie van Microsoft, is wel heel duidelijk aan het worden. In Amsterdam was er geen black Friday en de verwachte Black Monday zwakte door koopjesjagers af tot grijze maandag, maar de algehele trend is stapsgewijs omlaag. De waanzin van de opgeblazen afzetverwachtingen, van de toekomst van e-commerce als de wonderolie voor de economie, nu wordt pijnlijk duidelijk dat vooral eigenbelang de drijfveer was. Ooit zullen we de echte geschiedenis van NetScape, Yahoo, Amazon.com wel horen, wie probeert de manier te ontrafelen waarop World Online werd opgebouwd op los zand, gebakken lucht en tegen elkaar leunende netwerkjes, krijgt wel een idee.

Déjà Vu
In deze kolommen, maar ook elders heb ik al jaren geroepen dat de hele Internet-hype overdreven was, dat data geen informatie is, dat een bit pas informatie wordt als het bijt, dat hier een gevaarlijke hype bewust de wereld in werd geholpen, dat we moesten kijken naar de basis, naar wat dit soort technologie uiteindelijk voor de burger, voor de klant, voor de samenleving betekende. Al jaren roep ik, dat er vage en vaak malafide opzetjes zijn om bepaalde bedrijven te pushen, dat er grof tot zeer grof geld is verdiend door partijen die te zeer betrokken waren bij de hele opzet. Neem bijvoorbeeld yahoo, dat kwam van de grond doordat computerbladen-uitgever Ziff-Davis (later onderdeel van Softbank Japan dat ook Comdex bezit) er niet alleen een aandeel in had, maar het in haar uitgaven als PCWorld ook een voorkeursbehandeling gaf. Hetzelfde gold voor NetScape, de dikste IPO-winsten gingen naar bepaalde uitgevers, die hielpen de ballon op te blazen. Belangenverstrengeling, maar dan wel zo dat de argeloze lezer/aandeelhouder voor honderden miljarden werd belazerd. Ik heb er natuurlijk niet altijd bijgezeten, maar was toch regelmatig in contact met de wereld van de dealmakers, praatte met de movers en shakers zoals de toch wel enigermate paranoide en megalomane Jim Clark en heb vanaf het begin gewaarschuwd dat de werkelijke waarde van Internet maar beperkt is en de gevaren van virtualisering van economie, beurs en dagelijks leven onderschat worden. Dat men nu wakker wordt, dat de grote kranten nu plotseling hun eigen hype en analyses gaan afbreken en de analisten nu "altijd al" twijfelden, is dan ook een soort Deja Vu voor mij. Hetzelfde Déjà Vu als wanneer ik hoor dat men nu weer iedere burger (via een belastingmaatregel) aan de PC wil brengen, is iedereen die stapels en stapels ongebruikte hardware uit eerdere PC Privé projecten vergeten? Is men vergeten dat een deel daarvan destijds is opgezet om Tulip overeind te houden, om foutjes van lokale banken en half-corrupte ontwikkleingsmaatschappijen uit het Brabantse te verbloemen? Is World Online een unicum, of is er al twintig jaar een soort samenzwering van snelle boys, die toko's opwaarderen, schimmige deals maken, wel gezonde ondernemingen op de knieën brengen, de politiek vage praatjes op de mouw spelden en hun zakken vullen. Ik ken ze nog, de deals die misgingen, maar ook wat verborgen bleven, de nu nette ondernemers die hun tentje begonnen met erg foute deals, de manier waarop de grote haaien nog snel meehapten. Déjà Vu, maar was u echt vergeten hoe het met A-line liep, wat de rol van Kuijten was, hoe Commodore en Atari opereerden, wat de HeadStart was, met welke deal het huidige Internetworking Event van start ging, ik mag hopen dat ooit de historici van de toekomst de CD-ROM's met de archieven van Computer-Info, PC-Info, Unix-Info en Dealer-Info weten te ontcijferen. Overigens hetzelfde Déjà Vu dat ik heb met Big Brother, de Bus, Geboeid en wat we nog meer aan ranzigheid kunnen verheffen tot massa-vermaak.

Nog meer storm op komst
Nu zou je kunnen stellen, dat deze correctie van beurskoersen en waardering van de nieuwe economie een normale reactie is, dat het wel weer goed komt. En dat was de afgelopen maand ook de ondertoon in veel commentaren, het is wat uit balans, maar het komt wel weer goed. Er zijn nog steeds zotten, die boeken publiceren waar een Dow-Jones niveau van 36.000 als realistisch wordt verdedigd en als je de prospecti van IPO's doorleest kom je wel meer van die onzin tegen. Men waardeert bedrijven en deelnemingen uit de losse pols, ziet een marktaandeel in een startende markt als garantie voor een marktaandeel in de markt zoals die zou kunnen uitgroeien, goochelt met verhoudingen en zo is een Internet-toko al snel meer waard dan gevestigde "harde" technologie, staal, olie of concumptiegoederen. Virtueel geld, gebaseerd op stukjes papier die een aandeel in een bedrijf representeren waar we in gezamenlijke waanzin miljarden aan toekennen, koopt het harde bedrijfsleven op. De belazer-economie (dot.con) bloeide en bloeide. Zelfs al heb je een toko waarvan de bestaansgrond eigenlijk maar twijfelachtig is, je kunt met Internet in je businessplan plotseling ook "oude" economie kopen. In Engeland is het wat vage Scoot (typerend .con bedrijf want wat verkopen ze anders dan advertentieruimte, vermomd als onpartijdige informatie) bezig om de classified ads operator LOOT te kopen (soort Via Via). In ons land zijn PCM uitgevers en VNU ook wakker geworden en gaan zelf SPOTT in de markt zetten om die rubrieks-advertentiemarkt binnen te halen. Laat, te laat, of kan de Telegraaf nog even achterover leunen, trok VNU zich ook niet terug uit Scoot?

Reality check
De werkelijkheid laat niet met zich spotten, nu de barstjes in de E-droom groter worden gaat men als een haas terug naar de oude waarden, maar welke schade is ondertussen aangericht?
Nu de beurskoersen van New Economy fondsen zo aan het instorten zijn, gaan er vreemde dingen gebeuren. Kleine rotttentjes konden de afgelopen maanden en jaren enorme overnames doen en zitten nu formeel aan het roer van enorme ondernemingen. Vooral in het overgangsgebied van telecom, Internet en content zien we van die vreemde kronkels als AOL/Time Warner en hier Telefonica/ Endemol. In theorie kunnen nu een paar jonge miljardairs de hele zaak sturen, maar zonder de ervaring die vooral qua mensen en organisatie complexe organisaties toch wel vragen. We gaan nog leuke dingen beleven, het staat wel grappig als Microsoft 45% van z'n beurswaarde inlevert, maar buiten het leedvermaak moeten we wel beseffen, dat er ook mensen werken bij het bedrijf, dat het hier toch meestal gaat om geld waar velen weer van afhankelijk zijn, institutionele beleggers zullen dit jaar toch ook moeten toegeven, dat ze pensioengelden en zekerheid voor hun achterban hebben vergokt.
Het is vooral de Internet-bubble die op barsten staat en al deels is leeggelopen, maar ook in de telecom, de kabelbranche en de content-creatie zijn er verontrustende signalen. Naast de vlucht naar de nuts&bolts bedrijven, als je het vast kunt pakken heb je tenminste iets, blijken ook een aantal plannen zoals de satelliet-telefonie naar de prullenbak verwezen. De technologische alternatieven komen niet van de grond, de beperkingen van logistiek, bandbreedte en kredietstructuur zouden al jaren geleden overwonnen zijn, maar ook u gebruikt toch geen credit-card nummers meer en uw brievenbus is ook nog niet groter geworden? Er blijken een aantal kwesties nog helemaal niet opgelost. De hele auteursrechten-kwestie op het Internet, maar dus ook op de kabel en bij digitale vermarkting, is nog niet duidelijk. Daar waar in de waanzin van de demonopolisering en privatisering nieuwe monopolies zijn weggegeven zal de samenleving die tegen grof geld moeten terugkopen, de waarde van UPC bijvoorbeeld ligt niet in wat ze kunnen gaan verdienen aan de burger, maar in wat de overheid ze moet betalen om weer vrije toegang tot de kabel te krijgen. En dan is er de heel fundamentele vraag in hoeverre het verdampen van de handelsmarge, in een transparante web-economie, zal uitwerken voor de tussenhandel, het winkelen, de grondprijzen, de mobiliteit en vestigingspatronen, hoe ziet de bedrijfskolom voor dagelijkse produkten er over tien jaar uit. Is de PTT dan overgenomen door Albert Heijn of omgekeerd, zijn de binnensteden dan geen 24 uurs vermaaksoorden geworden, waar niemand meer woont behalve wat zotten in hun versterkte stadsforten, waar de wekelijkse Big Brother reunies worden gehouden, groepen aan elkaar geketende publiciteitszoekers elkaar te lijf gaan onder het oog van webcams, de politie alleen aanwezig is als geholografeerde projecties en iedere burger op afstand kan worden gedeactiveerd voor implant-peperspray of electro-stimulatie. Nadenken over de toekomst mag anno 2000 toch wel iets verder gaan steeds maar meer sprookjes over e-commerce, e-sex en e-consumenten.

Waar gaat het geld naar toe?
Nina had het begrepen, die heeft haar 120 miljoen al binnen, maar vast niet in Newconomy geïnvesteerd. En een face-shift, zodat ze weer boodschappen kan doen, dat kost ook geen vermogen. Maar waarin dan wel, de huizenprijzen zijn ook al te hoog, waar gaat al dat 'verdiende' geld naar toe? Men wil weer vastigheid en met een dollar die ook wel weer eens terug zou kunnen zakken is het niet eenvoudig om nog een 'veilige' parkeerhaven te vinden. Staatsobligaties waren altijd de zekere weg in moeilijke tijden, maar over de hele wereld zitten de overheden zo dik in hun slappe was dat ze veel minder geld hoeven te lenen of zelfs overschotten verwachten. Dus toch maar goud of olie of staal, of vloeit het vrijkomende geld toch naar het onroerend goed? Voorspellingen genoeg, maar in hoeverre zijn banken, accountants, adviseurs of zelfs politici nog te vertrouwen in hun oordeel. Ook daar blijkt dat opportunisme gaat boven eerlijkheid of onpartijdigheid, kijk maar eens hoe in Nederland bijvoorbeeld Kok pas vlak voor de klap waarschuwende geluiden liet horen over de New Economy bubble, hoe in de VS de kwestie Elian niet meer op juridische gronden wordt afgehandeld, maar louter electorale motieven meespelen. We denken misschien dat alleen hier de schandalen over politieke corruptie aan het licht kwamen, in de VS staan nu een gouverneur van Louisiana terecht, die tientallen jaren lang miljoenen in z'n zak kon steken. Het vertrouwen in de deskundigheid en de integriteit van het systeem, van overheid en aanpalende instituties wordt op de proef gesteld, maar met een beurscrisis als aanjager kan de vlam wel eens in de pan slaan.

Domino
De vraag is nu of de schade door het verdampen van honderden miljarden beurswaarde, in de volksmond zijn het toch de zakkenvullers die daardoor getroffen zijn, niet doortikt naar de bredere samenleving. Als de topprijzen voor onroerend goed wat zakken zal ook niemand daar wakker van liggen, maar we moeten wel beseffen dat we leven in een structuur die is gebouwd op virtuele waarden en daarmee op vertrouwen, als er ergens iets begint te schuiven, wanneer stopt dan de lawine. Huizen, grond, obligaties, de rentevoet, de mooie economische modellen van 20 jaar geleden zijn achterhaald, maar wat is de dynamiek van een crash anno 2000? Uiteindelijk, en daar hoef je geen marxist voor te zijn, betaalt de gewone man. Er is al sprake van een groeiende kloof tussen de rijken en de minimumlijders in ons land, maar hoelang zullen bijvoorbeeld ethische minderheden accepteren dat zij geen deel hebben aan de digitale rijkdom. Ze willen niet op het Internet, maar ook niet achterblijven, en wat gebeurt er als door economische malaise hun baantjes op de tocht komen te staan. Zonder nu direct een crisis te voorspellen, zit er toch zwaar weer in de lucht. De komende maanden zou het wel eens uit de hand kunnen gaan lopen, al was het alleen maar omdat de zomer van 2000 vanwege de zonnevlek-erupties een van de heetste in de geschiedenis lijkt te worden. En de virtuele nieuwe economie heeft ogenschijnlijk niets te maken met aardse zaken als klimaat en natuurrampen, maar voeg de domino van overstromingen, verdroogde oogsten, hongersnood eens toe aan de beurscrash en het wordt een hele hete zomer.

Luc Sala
sala@dealerinfo.nl


© NetInfo