For whom the bell tolls
World Online was het begin van het einde, die eer willen we vrouwtje Nina nog
wel gunnen, haar afgang was de bel van de Ondine, het signaal dat de top
bereikt was, zoals we ook in de vorige Dealer-Info al voorspelden. Maurice de
Hond wist, met een minimaal vrij uitgegeven aantal aandelen (naar schatting is
minder dan 5% in handen van het publiek en dat maakt de Newconomy keurs
gemakkelijk te manipuleren) nog net binnen te lopen, maar ook daar verbleekte
de vette winst en we zien newconomy dan ook op termijn opdrogen, net als
Interview.
Wie nu nog op z'n IT-aandeeltjes zit in de verwachting dat de lente nog wel
komt, mag wel wakker worden. De lente is er, te heet en met een nog hetere
zomer voor de boeg wordt vooral mei een cruciale periode. Het langzame
afglijden van de Internet-aandelen, verergerd door de wankele positie van
Microsoft, is wel heel duidelijk aan het worden. In Amsterdam was er geen black
Friday en de verwachte Black Monday zwakte door koopjesjagers af tot grijze
maandag, maar de algehele trend is stapsgewijs omlaag. De waanzin van de
opgeblazen afzetverwachtingen, van de toekomst van e-commerce als de wonderolie
voor de economie, nu wordt pijnlijk duidelijk dat vooral eigenbelang de
drijfveer was. Ooit zullen we de echte geschiedenis van NetScape, Yahoo,
Amazon.com wel horen, wie probeert de manier te ontrafelen waarop World Online
werd opgebouwd op los zand, gebakken lucht en tegen elkaar leunende netwerkjes,
krijgt wel een idee.
Déjà Vu
In deze kolommen, maar ook elders heb ik al jaren geroepen dat de hele
Internet-hype overdreven was, dat data geen informatie is, dat een bit pas
informatie wordt als het bijt, dat hier een gevaarlijke hype bewust de wereld
in werd geholpen, dat we moesten kijken naar de basis, naar wat dit soort
technologie uiteindelijk voor de burger, voor de klant, voor de samenleving
betekende. Al jaren roep ik, dat er vage en vaak malafide opzetjes zijn om
bepaalde bedrijven te pushen, dat er grof tot zeer grof geld is verdiend door
partijen die te zeer betrokken waren bij de hele opzet. Neem bijvoorbeeld
yahoo, dat kwam van de grond doordat computerbladen-uitgever Ziff-Davis (later
onderdeel van Softbank Japan dat ook Comdex bezit) er niet alleen een aandeel
in had, maar het in haar uitgaven als PCWorld ook een voorkeursbehandeling gaf.
Hetzelfde gold voor NetScape, de dikste IPO-winsten gingen naar bepaalde
uitgevers, die hielpen de ballon op te blazen. Belangenverstrengeling, maar dan
wel zo dat de argeloze lezer/aandeelhouder voor honderden miljarden werd
belazerd. Ik heb er natuurlijk niet altijd bijgezeten, maar was toch regelmatig
in contact met de wereld van de dealmakers, praatte met de movers en shakers
zoals de toch wel enigermate paranoide en megalomane Jim Clark en heb vanaf
het begin gewaarschuwd dat de werkelijke waarde van Internet maar beperkt is en
de gevaren van virtualisering van economie, beurs en dagelijks leven onderschat
worden. Dat men nu wakker wordt, dat de grote kranten nu plotseling hun eigen
hype en analyses gaan afbreken en de analisten nu "altijd al" twijfelden, is
dan ook een soort Deja Vu voor mij. Hetzelfde Déjà Vu als wanneer ik hoor dat
men nu weer iedere burger (via een belastingmaatregel) aan de PC wil brengen,
is iedereen die stapels en stapels ongebruikte hardware uit eerdere PC Privé
projecten vergeten? Is men vergeten dat een deel daarvan destijds is opgezet
om Tulip overeind te houden, om foutjes van lokale banken en half-corrupte
ontwikkleingsmaatschappijen uit het Brabantse te verbloemen? Is World Online
een unicum, of is er al twintig jaar een soort samenzwering van snelle boys,
die toko's opwaarderen, schimmige deals maken, wel gezonde ondernemingen op de
knieën brengen, de politiek vage praatjes op de mouw spelden en hun zakken
vullen. Ik ken ze nog, de deals die misgingen, maar ook wat verborgen bleven,
de nu nette ondernemers die hun tentje begonnen met erg foute deals, de manier
waarop de grote haaien nog snel meehapten. Déjà Vu, maar was u echt vergeten
hoe het met A-line liep, wat de rol van Kuijten was, hoe Commodore en Atari
opereerden, wat de HeadStart was, met welke deal het huidige Internetworking
Event van start ging, ik mag hopen dat ooit de historici van de toekomst de
CD-ROM's met de archieven van Computer-Info, PC-Info, Unix-Info en Dealer-Info
weten te ontcijferen. Overigens hetzelfde Déjà Vu dat ik heb met Big Brother,
de Bus, Geboeid en wat we nog meer aan ranzigheid kunnen verheffen tot
massa-vermaak.
Nog meer storm op komst
Nu zou je kunnen stellen, dat deze correctie van beurskoersen en waardering van
de nieuwe economie een normale reactie is, dat het wel weer goed komt. En dat
was de afgelopen maand ook de ondertoon in veel commentaren, het is wat uit
balans, maar het komt wel weer goed. Er zijn nog steeds zotten, die boeken
publiceren waar een Dow-Jones niveau van 36.000 als realistisch wordt verdedigd
en als je de prospecti van IPO's doorleest kom je wel meer van die onzin tegen.
Men waardeert bedrijven en deelnemingen uit de losse pols, ziet een
marktaandeel in een startende markt als garantie voor een marktaandeel in de
markt zoals die zou kunnen uitgroeien, goochelt met verhoudingen en zo is een
Internet-toko al snel meer waard dan gevestigde "harde" technologie, staal,
olie of concumptiegoederen. Virtueel geld, gebaseerd op stukjes papier die een
aandeel in een bedrijf representeren waar we in gezamenlijke waanzin miljarden
aan toekennen, koopt het harde bedrijfsleven op. De belazer-economie (dot.con)
bloeide en bloeide. Zelfs al heb je een toko waarvan de bestaansgrond eigenlijk
maar twijfelachtig is, je kunt met Internet in je businessplan plotseling ook
"oude" economie kopen. In Engeland is het wat vage Scoot (typerend .con bedrijf
want wat verkopen ze anders dan advertentieruimte, vermomd als onpartijdige
informatie) bezig om de classified ads operator LOOT te kopen (soort Via Via).
In ons land zijn PCM uitgevers en VNU ook wakker geworden en gaan zelf SPOTT in
de markt zetten om die rubrieks-advertentiemarkt binnen te halen. Laat, te
laat, of kan de Telegraaf nog even achterover leunen, trok VNU zich ook niet
terug uit Scoot?
Reality check
De werkelijkheid laat niet met zich spotten, nu de barstjes in de E-droom
groter worden gaat men als een haas terug naar de oude waarden, maar welke
schade is ondertussen aangericht?
Nu de beurskoersen van New Economy fondsen zo aan het instorten zijn, gaan er
vreemde dingen gebeuren. Kleine rotttentjes konden de afgelopen maanden en
jaren enorme overnames doen en zitten nu formeel aan het roer van enorme
ondernemingen. Vooral in het overgangsgebied van telecom, Internet en content
zien we van die vreemde kronkels als AOL/Time Warner en hier Telefonica/
Endemol. In theorie kunnen nu een paar jonge miljardairs de hele zaak sturen,
maar zonder de ervaring die vooral qua mensen en organisatie complexe
organisaties toch wel vragen. We gaan nog leuke dingen beleven, het staat wel
grappig als Microsoft 45% van z'n beurswaarde inlevert, maar buiten het
leedvermaak moeten we wel beseffen, dat er ook mensen werken bij het bedrijf,
dat het hier toch meestal gaat om geld waar velen weer van afhankelijk zijn,
institutionele beleggers zullen dit jaar toch ook moeten toegeven, dat ze
pensioengelden en zekerheid voor hun achterban hebben vergokt.
Het is vooral de Internet-bubble die op barsten staat en al deels is
leeggelopen, maar ook in de telecom, de kabelbranche en de content-creatie zijn
er verontrustende signalen. Naast de vlucht naar de nuts&bolts bedrijven, als
je het vast kunt pakken heb je tenminste iets, blijken ook een aantal plannen
zoals de satelliet-telefonie naar de prullenbak verwezen. De technologische
alternatieven komen niet van de grond, de beperkingen van logistiek,
bandbreedte en kredietstructuur zouden al jaren geleden overwonnen zijn, maar
ook u gebruikt toch geen credit-card nummers meer en uw brievenbus is ook nog
niet groter geworden? Er blijken een aantal kwesties nog helemaal niet
opgelost. De hele auteursrechten-kwestie op het Internet, maar dus ook op de
kabel en bij digitale vermarkting, is nog niet duidelijk. Daar waar in de
waanzin van de demonopolisering en privatisering nieuwe monopolies zijn
weggegeven zal de samenleving die tegen grof geld moeten terugkopen, de waarde
van UPC bijvoorbeeld ligt niet in wat ze kunnen gaan verdienen aan de burger,
maar in wat de overheid ze moet betalen om weer vrije toegang tot de kabel te
krijgen. En dan is er de heel fundamentele vraag in hoeverre het verdampen van
de handelsmarge, in een transparante web-economie, zal uitwerken voor de
tussenhandel, het winkelen, de grondprijzen, de mobiliteit en
vestigingspatronen, hoe ziet de bedrijfskolom voor dagelijkse produkten er over
tien jaar uit. Is de PTT dan overgenomen door Albert Heijn of omgekeerd, zijn
de binnensteden dan geen 24 uurs vermaaksoorden geworden, waar niemand meer
woont behalve wat zotten in hun versterkte stadsforten, waar de wekelijkse Big
Brother reunies worden gehouden, groepen aan elkaar geketende
publiciteitszoekers elkaar te lijf gaan onder het oog van webcams, de politie
alleen aanwezig is als geholografeerde projecties en iedere burger op afstand
kan worden gedeactiveerd voor implant-peperspray of electro-stimulatie.
Nadenken over de toekomst mag anno 2000 toch wel iets verder gaan steeds maar
meer sprookjes over e-commerce, e-sex en e-consumenten.
Waar gaat het geld naar toe?
Nina had het begrepen, die heeft haar 120 miljoen al binnen, maar vast niet in
Newconomy geïnvesteerd. En een face-shift, zodat ze weer boodschappen kan doen,
dat kost ook geen vermogen. Maar waarin dan wel, de huizenprijzen zijn ook al
te hoog, waar gaat al dat 'verdiende' geld naar toe? Men wil weer vastigheid en
met een dollar die ook wel weer eens terug zou kunnen zakken is het niet
eenvoudig om nog een 'veilige' parkeerhaven te vinden. Staatsobligaties waren
altijd de zekere weg in moeilijke tijden, maar over de hele wereld zitten de
overheden zo dik in hun slappe was dat ze veel minder geld hoeven te lenen of
zelfs overschotten verwachten. Dus toch maar goud of olie of staal, of vloeit
het vrijkomende geld toch naar het onroerend goed? Voorspellingen genoeg, maar
in hoeverre zijn banken, accountants, adviseurs of zelfs politici nog te
vertrouwen in hun oordeel. Ook daar blijkt dat opportunisme gaat boven
eerlijkheid of onpartijdigheid, kijk maar eens hoe in Nederland bijvoorbeeld
Kok pas vlak voor de klap waarschuwende geluiden liet horen over de New Economy
bubble, hoe in de VS de kwestie Elian niet meer op juridische gronden wordt
afgehandeld, maar louter electorale motieven meespelen. We denken misschien dat
alleen hier de schandalen over politieke corruptie aan het licht kwamen, in de
VS staan nu een gouverneur van Louisiana terecht, die tientallen jaren lang
miljoenen in z'n zak kon steken. Het vertrouwen in de deskundigheid en de
integriteit van het systeem, van overheid en aanpalende instituties wordt op de
proef gesteld, maar met een beurscrisis als aanjager kan de vlam wel eens in de
pan slaan.
Domino
De vraag is nu of de schade door het verdampen van honderden miljarden
beurswaarde, in de volksmond zijn het toch de zakkenvullers die daardoor
getroffen zijn, niet doortikt naar de bredere samenleving. Als de topprijzen
voor onroerend goed wat zakken zal ook niemand daar wakker van liggen, maar we
moeten wel beseffen dat we leven in een structuur die is gebouwd op virtuele
waarden en daarmee op vertrouwen, als er ergens iets begint te schuiven,
wanneer stopt dan de lawine. Huizen, grond, obligaties, de rentevoet, de mooie
economische modellen van 20 jaar geleden zijn achterhaald, maar wat is de
dynamiek van een crash anno 2000? Uiteindelijk, en daar hoef je geen marxist
voor te zijn, betaalt de gewone man. Er is al sprake van een groeiende kloof
tussen de rijken en de minimumlijders in ons land, maar hoelang zullen
bijvoorbeeld ethische minderheden accepteren dat zij geen deel hebben aan de
digitale rijkdom. Ze willen niet op het Internet, maar ook niet achterblijven,
en wat gebeurt er als door economische malaise hun baantjes op de tocht komen
te staan. Zonder nu direct een crisis te voorspellen, zit er toch zwaar weer in
de lucht. De komende maanden zou het wel eens uit de hand kunnen gaan lopen, al
was het alleen maar omdat de zomer van 2000 vanwege de zonnevlek-erupties een
van de heetste in de geschiedenis lijkt te worden. En de virtuele nieuwe
economie heeft ogenschijnlijk niets te maken met aardse zaken als klimaat en
natuurrampen, maar voeg de domino van overstromingen, verdroogde oogsten,
hongersnood eens toe aan de beurscrash en het wordt een hele hete zomer.
Luc Sala
sala@dealerinfo.nl