Herstel wanneer?
Men spreekt nu over een herstel eind '04, maar misschien duurt het nog wel langer, de gevolgen van de voorgenomen oorlog tegen Irak zijn zeer onzeker. Als ze werkelijk gaan bombarderen en invallen dan komen er misschien tienduizenden Iraki's als vluchteling hier voor de deur en wie gaat dat betalen? Natuurlijk, Irak platgooien en dan op eigen kosten weer opbouwen en moderniseren - met dezelfde Baath-partij natuurlijk want de oppositie is niet meer dan los zand - lijkt een slim plan, dat betekent honderden miljarden omzet. Maar wat kost het om het miljard moslims weer bij de les te halen, en lost een oorlog tegen Irak de Palestijnse kwestie op? Ik geloof niet in die oorlog, maar het zal er om spannen, ik verwacht en geloof dat pas op het allerlaatste moment de zaak gesust gaat worden.
Ondertussen zitten we hier met de brokken van een uitverkochte industrie, een achterhaald idee over Nederland distributieland, oprakende gasbel en qua handel zullen de gieren van het kapitalisme hun slag wel slaan. Nederland is hard bezig zichzelf als zelfstandige economische eenheid op te heffen, tegen de tijd dat we een Euro-tribunaal in Den Haag hebben is waarschijnlijk de laatste zelfstandige tuinder opgekocht door een Witrussisch conglomeraat of een Antilliaanse scherts-BV met als aandeelhouders de dan geëmigreerde familie van Oranje.
Natuurlijk, het gaat overal niet goed met de economie, wereldwijd zijn de bedrijven en vooral de beurzen in mineur, loopt de werkloosheid op en weet men niet meer in welke hoek nog wat te verdienen valt, in ICT blijkbaar niet. Dat wil zeggen, voor wie nog eerlijk wat wil verdienen, want de grote koek is wel op, de Microsofts van deze wereld hebben de buit al verdeeld. En doen wij dan nog mee, met onze Shell, Unilever, Philips, DSM, sorry Ahold is ook al afgevallen? Is er werkelijk behoefte aan nieuwe software, als de huidige generatie accountants er al niet meer uitkomt zoals bij AH, gaat men dan risico's nemen met nieuwe CRM, HRM, ERP, SAN of UMTS. Je krijgt echt het gevoel, dat men innovatie maar even uitstelt, eerst maar weer de basis in orde. Daar heb je wel wat nieuwe hardware voor nodig, wat meer opslag, maar geen generatiesprong in de software.
Men wil het hardop niet toegeven, maar het gaat verrekt slecht in Nederland, we glijden snel af. Winkels gaan dicht of knijpen qua personeel, industrie verdwijnt naar lage lonenlanden, en de overheid begint ook onwijs te knijpen. Als je ziet dat in Amsterdam nu zo'n 20% van alle fabriekspanden en kantoren leeg staan, dan moet dat toch ook betekenen dat er iets van 20% echte werklozen zijn, of proppen we de loonslaven nu dichter op elkaar? Vraag en kijk om je heen, in je directe omgeving zijn er niet alleen veel werkelozen bijgekomen, maar ook zoeken hele hordes mensen naar iets anders, omdat ze de bui wel zien hangen. Dan kun je wel praten over 100.000 vacatures, maar waar zijn die dan behalve in de bakken van de CWI-arbeidsbureau's en de plannen van Sociale Diensten, die de ene Megabanen-misser na de andere koninklijke interventie scoren. De realiteit is dat bij heel wat bedrijven, in allerlei branches, het devies is uitgegaan dat iedereen die wat anders kan vinden, vooral niet moet aarzelen om een andere baan te aanvaarden en dat er nog hele grote afslankingen aan komen.
Men praat makkelijk over kenniswerk, maar als ICT-er krijg je nu hoogstens een baan als tramconducteur. De overheid is wat dat betreft blind en gaat door met honderden miljoenen te steken in onzinnige computer-projecten. Dus zelfs bij de enorme bezuinigingen die we in Nederland de komende jaren gaan krijgen, want dat je het met 14 miljard redt is een sprookje voor domme kiezers, zal er qua ICT-stimulering, promotie, PC-Privé, aftrekposten en nutteloze geldputten als Kennisnet wel niet bezuinigd gaan worden. Dat het onderwijs een aanfluiting is geworden los je niet op door nog meer ICT op te leggen, of door nog meer zogenaamde kenniswerkers op te leiden die niet meer kunnen dan werken aan de vorm en niet aan de inhoud. Waarschijnlijk gaat men er zelfs een speerpunt van maken, totale onzinplannen als glas door de plee (zie het rapport Andriessen om in Amsterdam een nieuw breedband-net aan te leggen, terwijl de stad al vol ligt met zwarte fibers) krijgen dan prioriteit. Kenniseconomie is het volgende stoplapje, maar welke kennis dan, volgens mij hebben we meer behoefte aan een goede Islam-universiteit of voor mijn part een postdoctorale tovenaars-opleiding dan geld steken in nog meer wollige Mac-gelovige compentence leuterpraat.
Een einde aan de belazer-economie?
De "hype-era" is over aan het gaan, misschien is de grote publieksmanipulatie in de VS rond Irak en de War-on-Terror wel de laatste eruptie van dit fenomeen. Want hoelang kun je de zaak blijven bedotten, hoelang kun je de consument, de zegeltjesplakker, de kiezer en de aandeelhouder blijven belazeren. Want zo begint men dat toch wel te voelen, de verhalen over schandalen in de accountancy, de bouwbranche, het falen van de privatisering, de tekorten bij de pensioenfondsen, de makelaars en notarissen die toch maar niet goedkoper werden, men wordt erg gevoelig voor de luchtballon-branches en daar hoort helaas de overheid ook bij.
Het wordt nu duidelijk hoe ook daar is gerommeld, hoe ook daar de bonussen werden uitgedeeld aan brave partijgangers, hoe ook daar eigenbelang, zakkenvullerij en grove incompetentie meespeelden. Een overheid, die niet meer top-down kan opereren, solidariteit in termen van toegang tot schaarste vertaalt, volgens Schnabel van het S&C Planbureau moet zorgen voor Richting, Ruimte, Resultaat en Rekenschap, maar de economische crisis duidelijk niet aankan. Geen supply-side economics, geen monetaire instrumenten, alleen met de Melkert-banen kan men quasi-werk in stand houden en ondertussen smeken en bidden dat de loonstijging beperkt blijft. Het is een magere remedie, hou de melkeniers/ID-baners maar aan het werk, maak re-integratie de nieuwe zakkenvul-branche voor je vriendjes en kijk vooral niet te ver vooruit.
De vraag is nu, wat er hierna gaat komen, hoe we door het dal en ook weer uit het dal gaan kruipen. Na de privatiseringsgolf, de deregulering en de vrije markt zou er wel eens een periode van meer planmatige aanpak en marktsturing kunnen komen. Als het koud wordt kruipen we weer bij elkaar en accepteren we meer regels. Bij de openbare orde en veiligheid zien we dat al, de rechtsstaat begint daar communistische en misschien wel fascistische trekjes te vertonen. Er groeit weer een onderklasse en helaas bestaat die voor een (te) groot deel uit de 'nieuwe Nederlanders', daar kan het wel eens fout gaan lopen. Hoelang accepteert men dat er blijkbaar twee soorten mensen zijn en zoiets als burgerrechten en de grondwet minder tellen als je een kleurtje hebt? De markteconomie begint langzamerhand om te zwaaien, de nadelen en de ongelijkheid van het neo-liberalisme worden voelbaar en dus gaat het roer om, we worden weer wat socialistischer. Maar niet zonder ellende, onrechtvaardige besparingen en denk maar niet dat pol-idool Wouter Bos daar veel aan kan of zal doen.
Het is evenwel onafwendbaar dat in een maatschappij, waar de transparantie door ICT, Internet en de mondige burgers en stakeholders alleen maar toeneemt, de vrije markt beperkt moet gaan worden. Want niet alleen zullen al te vette winsten snel worden gesignaleerd en ontweken, maar we lopen het risico dat alle winsten zullen verdwijnen. Dat zien we al in bijvoorbeeld de auto-industrie, waar de hele toelevering op basis van cost-plus calculatie gebeurt. Men krijgt een vergoeding voor productie, logistiek, voorfinanciering en zelfs een stukje productontwikkeling, maar meer dan een heel beperkte echte winstopslag zit er niet in. Natuurlijk, het zijn de automerken die de grote risico's lopen in de markt, het ene model slaat wel aan, een ander flopt. Maar de schaalgrootte van de ondernemingen is wel zodanig, dat men zich wel heeft ingedekt in meerdere marktsegmenten, Jaguar is nu toch ook Ford.
Er zijn meerdere sectoren waar dat cost-plus langzaam binnensluipt, in de zorg, de medische wereld, maar ook in de utiliteitsbouw waar men zo de fraude wil aanpakken. In feite is ook daar al lang geen sprake meer van een vrije markt, zie de Betuwelijn of de NZ-lijn die almaar duurder wordt.
Maar een samenleving die op brede schaal gaat werken met een cost-plus prijsstelling verliest wel de smeerolie van de vooruitgang, dat heeft de teloorgang van het communistische systeem wel geleerd. Je kunt sturen en plannen wat je wilt, en vanuit bijvoorbeeld milieu-oogpunt heeft dat enorme voordelen omdat je minder verspilt, maar het wordt wel allemaal grijs en magertjes. Toch is dat het dreigende scenario, al was het maar omdat er technologisch geen grote doorbraken meer zijn en we de koek wereldwijd toch wat eerlijker zullen moeten gaan verdelen. Want dat is ongetwijfeld ook een van de gevolgen van die oorlog tegen Irak, al die mensen daar gaan we wel opvoeden tot brave consumenten USA-style, zelfs met een brede uitstraling naar de regio volgens Bush c.s. Vrede per Hummer, maar eigenlijk per MacDonald. De PAX Americana is wat dat betreft vooral een vrede van het vreten.
L.Sala