Blackberry: digitale oorzaak mislukken CDA-PvdA coalitie

e-mail heeft ook nadelen!

Digitale speeltjes zijn leuk en zeker als het een combinatie van PDA en e-mail in zakformaat betreft zoals de Blackberry, dan heeft het een hoog euforie-gehalte. Gebruikers zijn er een paar maanden lang helemaal weg van, vooral als het late adopters betreft, die zich met zo'n speeltje plotseling in het digitale hi-tech tijdperk voelen geparachuteerd. Ongekende vrijheid om te communiceren, altijd bereikbaar, je leven en je werk krijgen een nieuwe dimensie. Maar is men zich ook bewust van de nadelen van de always-on connectivity en van de gevaren van zogenaamde textualisatie van organisaties? In de afgelopen formatiepoging van Bos en Balkenende blijkt vooral aan de CDA-kant de Blackberry een belangrijke rol te hebben gespeeld, de hele CDA-fraktie werkte ermee en vooral Jan-Peter was weg van de mogelijkheden van de Blackberry. Men was er zelfs zo trots op, dat allerlei details over het gebruik uitlekten, voor een goed verstaander voldoende om de conclusie te kunnen trekken, dat de digitale overcommunicatie mede de oorzaak was van het mislukken van de formatiepoging.

Gadget-aanhangers zijn zelden echte vernieuwers, het zijn de mensen die wel de nieuwste snufjes op zak hebben en gebruiken, maar dat eerder doen om de wereld te laten zien hoe hip en in ze wel zijn dan dat ze echt begrijpen wat zoiets voor hen en de samenleving betekent. Voor de troepen uitlopen is belangrijker dan de marsrichting, als het maar nieuw en opzienbarend is, liefst natuurlijk als digitale understatement op het juiste moment uit de zak getrokken om indruk te maken. In de vorige eeuw was Chriet Titulaer het archetype van de gadget-promotor, hij bracht van z'n reizen naar Japan altijd wel weer wat leuks mee, deed in robots en zakvertalers, huizen en kantoren van de toekomst, maar werd op den duur vooral gezien als een soort promotieclown die voor z'n opdrachtgevers en sponsors Chrietpraat uitsloeg over producten en productjes die het niet gingen halen.
Tegenwoordig is het zo zelfbenoemde internet-goeroe Vincent Evers, die in de media deze rol heeft overgenomen, nadat Adam Curry het ook even probeerde met z'n Jamby-manie voor digitale home-video. Vincent Evers was directeur van Media-Plaza, de hi-tech promotiesalon van de Jaarbeurs en voelde zich ook toen al de profeet van de digitale samenleving, hypte de Internet-ballon mee vol, stimuleerde zich wild aan allerlei digitale misbaksels en quasi kunstzinnige uitingen, gaf breed ruimte aan iedere techno-fiele prut-schrijver en was daarmee een belangrijk man in de digitale scene. Op zich een verdienste, het was z'n werk, maar ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat ie zelf iets te veel in z'n boodschap ging geloven. Hij is sinds een paar jaar consultant, in het strakke pak en kaalgeschoren de personificatie van de postmoderne eclecticus zonder eigen kompas, met onduidelijke banden met opdrachtgevers of sponsors, maar wel altijd in voor wat media-aandacht. Geen TV-programma over Internet of WiFi, of Vincent Evers zit er in z'n eigen achtertuin zo duidelijk in te geloven, dat het tenenkrommend is.

Z'n nieuwste speeltje is de Blackberry van GPXS, een op zich heel handig en handzaam combi-PDA/internet/mobiel apparaatje op basis van GPRS. Innovatief, maar niet helemaal origineel want in de VS is de fabrikant verwikkeld in allerlei rechtszaken en is zelfs het voortbestaan van het bedrijf daar niet helemaal zeker, men bleek iets te veel de leuke ideetjes van anderen te hebben overgenomen en werd voor de rechter gedaagd. De Blackberry is overigens niet alleen een hebbeding, maar eerder een hebbedienst, want je koopt het niet als stukje hardware, maar betaalt een kleine duizend euro per jaar voor een compleet dienstenpakket. Evers is Blackberry evangelist, naar eigen zeggen zonder enig belang, maar toen hij op de opening van de ICT/Networking beurs per interruptie even moest melden dat ook Jan-Peter Balkenende nu een Blackberry heeft ging ik even twijfelen. Nader onderzoek leerde dat inderdaad onze neo-conservatieve premier helemaal aan de Blackberry verslingerd is, de hele fraktie daarin meedoet, maar ondertussen ook duidelijk is dat men mooi in de fuik van de beginners-euforie is gelopen en dat er signalen zijn dat daarmee de formatiepoging CDA-PvdA is misgelopen.

Blackberry als geheim wapen
Al vanaf de verkiezingen is de Blackberry het geheime wapen van het CDA (het LPF heeft er ook een paar). Het CDA schafte er maar liefst 80 aan en dan worden de positieve maar ook de negatieve kanten van zo'n technologie wat beter duidelijk. Nu zal niemand de CDA-ers verwijten qua innovatie voorop te lopen, het zijn op z'n best "late adopters" die graag blijven vastzitten in hun eigen gedachtengoedje, maar juist die groep wil nog wel eens vallen voor de hi-tech euforie. U kent dat nog wel van uw eerste Internet-ervaringen of toen u eenmaal begreep hoe een wordprocessor werkte, je bent dan een paar maanden helemaal weg, even helemaal gelovige en vaak zelfs evangelist. Neem toch ook Internet! Waarom geen eigen website? ADSL, het werkt fantastisch, u kent dat wel, de ervaren gebruiker die ondertussen door de bergen spam moet heenkauwen glimlacht begrijpend bij dat soort verhalen. In het echte leven valt het allemaal wel mee, doe je niet zo vreselijk veel met die i-Mode, PDA of dat GPS-horloge.
Maar zeker organisaties in transitie en in de communicatieve pikorde- en opbouwfase zoals het CDA de afgelopen maanden vallen licht voor de breed uitgemeten voordelen van always-on en geïntegreerde spraak-data-net communicatie. En dat allemaal nog quasi onzichtbaar ook, je Blackberry op het spreekgestoelte valt niemand op, maar kan een spreker of onderhandelaar wel aan het laatste nieuws of wat feedback helpen. Het CDA schijnt daarvoor gevallen te zijn, als je de enthousiaste verhalen van de Blackberry-fanaten mag geloven. En in eerste instantie met een heel positief resultaat, want in de verkiezingsstrijd kwam het CDA sterk naar voren, Balkenende kon zich als de leider profileren, men sprak met één mond en hield zich aan de thema's, de kiezer bleek gevoelig voor een éénduidige boodschap en maakte van het CDA nipt de grootste partij.

Nadelen digitale over-communicatie
Maar in de formatie ging het mis, maar daarvoor moet ik eerst even aanstippen wat naast de evidente voordelen van always-on communicatie ook de nadelen zijn. Die zijn deels systeemtheoretisch, feedback zonder tijdsvertraging leidt snel tot opslingering of oscillatie/resonantie, de extremen worden te veel aangezet.
Maar de psychologische effecten zijn ook wel bekend, één ervan is 'textualisatie', binnen een organisatie die veel met e-mail werkt krijgen de tekstueel getalenteerden het voor het zeggen, zij scoren sneller en vallen meer op. Geschreven teksten worden belangrijker dan mondelinge communicatie of 'in-person' contacten. In organisaties als HP en Xerox waar men al langer op grote schaal e-mail gebruikte is dit verschijnsel al decennia geleden waargenomen, er kwamen mensen aan de top die wel op papier, maar niet meer in de echte wereld konden communiceren. Een ander bekend verschijnsel is de 'spreadsheet fixatie', hele organisaties werden de gevangene van door de computer gegenereerde cijfertjes, budgetten, verkoopdoelen en driemaandelijkse projecties. Het gras horen groeien, aanvoelen wat er in de markt of op de werkvloer speelt wordt vervangen door killle cijfertjes, het MBa syndroom waarbij de slimheid de wijsheid bedriegt.
Overcommunicatie of "overload" is ook zo'n gevaar, zeker omdat hierarchische lijnen en niveau's nu eenmaal moeilijk zijn te trekken in de in essentie gelijkwaardige peer-to-peer communicatie via e-mail. Wat lijkt op afstemming wordt snel tot een kippenhok vol gekakel, waarin feiten en meningen door elkaar lopen en er veel ruis ontstaat. Pas na langdurig gebruik en goede interne organisatie en matrix-achtige aanpak kan in een wat grotere groep een effectief gebruik worden gemaakt van de mogelijkheden. Dat de CDA-fraktie, voorheen goeddeels digi-analfabeet en ook sociaal nog niet coherent, hier goed mee om zou gaan, was niet te verwachten.
Wanneer een beperkte groep een nieuwe en voor die group tamelijk exclusieve communicatie-tool krijgt, sluit men zich ook licht af voor input van buiten, de in-group kan het wel aan en dat leidt dan weer tot verkokering en eigenwijsheid, de kritiek van buiten wordt geweerd. De kleine kring rond Bush (Powell, Rumsfeld, Wolfowitz, Cheney, Rice) wordt vaak aangehaald als zo'n 'in-group' die niet meer wil luisteren naar wat van buiten komt.
Nog een nadeel is dat te veel communicatie, te veel feedback en te veel en te snel de achterban of in-group kunnen raadplegen de beslissingsvaardigheid aantast. Zelfs al heb je een mandaat, even snel checken hoe de groep er over denkt is zo makkelijk, dat de eigen mening als het ware oplost, beslissingen worden niet meer zelfstandig genomen, men ontwent het voor jezelf denken en doen. Groepsbesluiten zijn soms heel nuttig en goed voor de consensus, maar de oorlog win je er niet mee en we weten allemaal waar een cultuur van commissiedenken toe leidt, namelijk tot vaagheid en wat we tegenwoordig paars polderen noemen, vlees noch vis en gebrek aan leiderschap. Soms maakt het niet uit of je links of rechts gaat, maar er moet wel een leider zijn die daar een besluit over neemt en de koers vaststelt.

CDA-groepsproces
In de PvdA-CDA formatie kunnen we veel van de bovenstaande problemen herkennen. Wat een open en helder proces had moeten zijn werd al snel achterkamertjesgedoe, met om de haverklap die duidelijke opslingering, dan ging het weer bijna mis en moest de handrem uitkomst brengen. De frakties werden bij de onderhandelingen betrokken, maar nu blijkt, onder meer uit gesprekken die ik met de Blackberry evangelisten voerde, dat het wonderdoosje bij het CDA wel een erg belangrijke rol ging spelen. Toen tijdens de laatste fase in Balkenende's appartement de heren zogenaamd ongestoord gingen praten, bleek Jan-Peter zich wel erg vaak te excuseren en op het stilletje z'n Blackbery te gaan gebruiken, vertelde men mij. Ook andere signalen geven aan, dat de bovengenoemde nadelen van de digitale communicatie-slag zich manifesteerden in de CDA-fraktie, bijvoorbeeld dat een bepaalde groep die blijkbaar wat meer textueel was ingesteld relatief de overhand kreeg. Het befaamde papier met de nieuwe voorwaarden en plannen, waar Bos c.s. uiteindelijk op afknapten, kwam heel onverwacht op tafel, blijkbaar uit de koker van een deel van de fraktie, dat z'n eigen plan had getrokken.
Nu zullen we nooit weten, hoe het echt ging, tenzij iemand bij de provider zo slim is geweest om een leuke backup te maken van alle e-mails of een gezagsgetrouwe CDA-er dat zelf heeft gedaan, historische archieven moeten tenslotte worden bijgehouden, ook al gaat het om digitale bitjes. Dan kan iemand die hele e-mail eens doorspitten, een interessante studie voor collega politici of lieden die graag boeken schrijven over de politieke verwikkelingen.
Of daarbij ook aan de orde komt dat door al die mini-toetserij de CDA-fraktie aan RSI is gaan lijden, en of al dat gevinger hun libido heeft beïnvloed, dat laat ik graag aan de fantasie van de romanschrijvers over.

Luc Sala