RSI: de muis centraal

In het kader van RSI en muisgebruik gaan we hier verder in muizen en soortgelijke controls. Daar is een enorm en niet altijd overzichtelijk aanbod in en het is heel moeilijk om in algemene termen aan te geven welk type nu voor welke probleem het beste is. Dat hangt af van het soort werk, de bestaande situatie en meubelen, de manier van werken van het individu, de soort klachten of te verwachten klachten, het beschikbare budget en het is ook nog een kwestie van smaak.
Dat er van alles mis kan gaan, wanneer je een muis gebruikt of op andere manieren bepaalde lichaamsdelen herhaald (te) zwaar belast, is wel duidelijk, maar wat zijn nu indicaties dat zoiets uit de hand gaat lopen. De kans daarop is duidelijk aanwezig, want onze 'normale' manier van werken achter een beeldscherm is inspannend. Een beeldschermwerker maakt gemiddeld per dag 10.000 - 15.000 muiskliks en daarbij wordt circa 500 meter met de muis afgelegd. Die belasting is héél eenzijdig en bovendien ook nog met de dominante hand.
Vrijwel altijd is sprake van een zware en dus vaak te zware belasting en dat blijkt uit de te hoge spierspanning. Een van de manieren om RSI-risico's te signaleren is dus het meten van de spierspanning. Daarvoor zijn apparaatjes beschikbaar, die echter meer in de sfeer van professionele RSI- en werkplekanalyse passen. Wel heeft het gebruik van spierspanningsmetingen ertoe geleid, dat meer inzicht is ontstaan in de oorzaken van RSI en manieren om dat te voorkomen. Bepaalde houdingen en verhoudingen, met name de polshoek en de manier waarop de hand ten opzichte van het werkvlak wordt gehouden, blijken niet optimaal. Dat valt soms eenvoudig te verhelpen, met een andere muis of door op een andere manier te werken, de pols anders te houden of wat hoger te brengen. Door voorlichting, training en deskundig advies ter plekke is daar al veel aan te doen.
Veel van de oplossingen, of misschien moeten we dan praten over zogenaamde oplossingen, gaan uit van fixatie van de bedreigde of al aangetaste lichaamsdelen. Als je pols pijn doet, zwachtel hem dan maar in of fixeer de polsbeweging. Dat lijkt een goede aanpak en heeft ook wel effect, maar is ook gevaarlijk. Doordat één gewricht als het ware buiten bedrijf wordt gesteld, wordt er meer gevraagd van andere gewrichten en kan daar weer overbelasting optreden. Fixatie, en daar zijn vele vormen van, van polsbandjes tot muissteunen, elleboogpad en schouderzwachtels, is dus niet zonder meer een oplossing.
Maar aan de andere kant, in de preventieve fase is het soms wel handig om een overbelast gewricht wat te beperken en bijvoorbeeld de SmartGlove doet dat op een zachte manier, de pols wordt wat ontzien en je gaat de vingers wat natuurlijker gebruiken en er is door een soort balletje onder de muis van de hand ook wat steun en de hand ligt wat hoger. Dat is een vorm van fixatie die door veel beeldschermwerkers wordt gewaardeerd, ook als ze nog geen klachten hebben. Hetzelfde kan gelden voor elleboogsteunen, in de preventiefase kunnen ze nuttig zijn, maar bij terugkomende klachten moet je oppassen met langdurig fixeren.

De optimale stand
Er is heel veel discussie binnen de RSI-wereld over de optimale stand van pols en hand en dat weer in relatie met de ruggegraat, de schouder en de hele werkhouding. Muscoloskeletal discomfort, zo noemt men RSI in de beginfase ook wel, kan op verschillende manieren worden aangepakt. De juiste houding oefenen, de stoel anders instellen, bureauhoogte aanpassen, speciale toetsenborden, speciale kussen in de stoel, steuntjes voor de pols, muizen die verticaal staan of de hand iets hoger brengen, er zijn reeksen opties. Dat gaat soms vrij ver, in Scandinavië ziet men geregeld staand werken als een goede aanpak, maar ongetwijfeld experimenteert er ook wel een of andere professor met zwevend werken of geregeld op je kop gaan staan. Soms krijg je het idee, dat die zogenaamd optimale stand van de gewrichten toevallig erg goed overeenkomt met wat men als vorm voor die muis of dat toetsenbord koos.

De muis, oplossing én boosdoener
In het algemeen geldt, dat een muis op zich geen ergonomisch optimaal instrument is, het gebruikt het polsgewricht voor heel fijne bewegingen en de vingers, die daar eigenlijk het beste voor geschikt zijn, alleen maar voor het indrukken van knoppen. Voor het bewegen van de muis is ook wat kracht nodig en daar is weer veel variatie in, er zijn mechanische muizen, optische muizen en als je een draadloze muis hebt, scheelt dat ook weer iets en ben je dat irritante wegkruipen achter je bureau van het staartje kwijt. Wieltjes, scroll-hulpen, maar ook trackballs gaan weer iets anders met de cursor-aansturing om, we bespreken hieronder de vele vormen die er zijn. In de praktijk is experimenteren met wat verschillende muizen etc. aan te raden, ook afwisselen tussen muissoorten is geen gek idee.
In het algemeen gaat het wel om het vinden van de meest neutrale stand, waarbij de spierspanning dus minimaal is en dat is ook de meest natuurlijke houding. Een verticale muis, zoals die door prof. Arne Aarås is ontwikkeld, de Anirmuis, heeft bepaalde voordelen. De houding van de hand rond de verticale kolom doet denken aan het geven van een hand en de arm/pols wordt minder verdraaid dan bij de traditionele vlakke muis met de palm van de hand omlaag. Onderarm-rotatie is een van de grootste boosdoeners, maar je moet ook zorgen dat de muis niet te ver weg is, buiten je kracht werken geeft snel problemen.
Er blijven individuele verschillen, daarom zijn er ook nog zoveel muismodellen op de markt en zijn er de verschillen in een- twee- en drieknopsmuizen en maakt het ook nog uit welk werk je ermee doet. Voor computer graphics is misschien een tablet of penmouse geschikter, wie administratief bezig is zal misschien veel makkelijker werken en bewegingen uitsparen door de functietoetsen te gebruiken, ook daar zijn weer hulpmiddelen voor.
Bij het kiezen van een muis zijn er allerlei overwegingen, maar van belang zijn:

• De maat: een te grote of te kleine muis werkt op den duur niet lekker.
• Links of rechtshandig; vanzelfsprekend voor wie linkshandig is, maar niet alle muizen zijn daar geschikt voor.
• Het aantal knoppen en schakelaars en of die geprogrammeerd kunnen worden. Normaal gesproken hebben muizen twee buttons, maar er zijn er ook met één of drie, terwijl we steeds meer zien dat er ook een scroll-wieltje op de muis zit. De software moet wel zo zijn ingesteld dat je ook iets met die extra buttons kunt doen, meestal is dat voor twee-button muizen wel standaard.
• Beperken van de schuifbewegingen helpt om de pols te ontzien, Vandaar die scroll-wieltjes, die door de wijsvinger of ook wel door de duim bediend kunnen worden en de behoefte aan verticale cursosbeweging verminderen. De wijsvinger is, door de klikfunctie, overigens de meest belaste vinger bij muisgebruik (nietbij typen).
• Een draadloze muis of een met een staartje. Ze zijn er met infrarood licht en met allerlei radiografische protocollen zoals Bluetooth. Handig, geen touwtjes op je bureau en erg modieus. Het is een beetje een kwestie van smaak en prijs, maar hou er bij draadloze muizen rekening mee dat de kans op storing wat groter is, dat je batterijtjes moet vervangen en dat een draadloze muis ook kan gaan wandelen, makkelijker zoekraakt. Qua verbinding met de computers is er overigens ook heel wat keus, zoals RS232, USB of speciale muispoorten.
• De vorm van de muis is natuurlijk van belang, en niet alleen omdat ze er soms heel futuristsich uitzien met lampjes en kekke kleuren. In die vorm is een enorme variëteit, ze kunnen heel plat zijn, maar er is een trend muizen wat hoger te maken, vaak de draaiing van de onderarm meer neutraal te maken door de hand meer verticaal te brengen. Ook de knoppen hebben tegenwoordig vaak een aangepaste vorm, wat verhoogd en met minder kans op wegglijden. In de neutrale stand moeten de vingers spanningsvrij op de muis rusten, het is niet goed als daar al inspanning voor nodig is, maar er moet ook wel wat ruimte zijn voor wat onwillekeurige bewegingen.
• Het glijgedrag en de 'resolutie' ofwel de precisie van de muis is verschillend, er zijn optische en ook mechanische muizen, die met een bolletje of wieltjes werken, en dus kunnen vervuilen. Het hangt weer van het werkpatroon af of dat van belang is, bij heel kleine en precieze bewegingen is een hogere precisie nodig, maar ook dat is bij duurdere muizen weer in te stellen. Het glijden of rollen is ook weer afhankelijk van de ondergrond of de muismat, ook die zijn er in vele vormen en ook wel met extra steun. De resolutie of 'tracking', meestal aangegeven in dots per inch (dpi) loopt tot 800 dpi voor de meeste gevoelige muizen.
• De plek voor de duim. Dat lijkt niet erg belangrijk, de vingers doen ogenschijnlijk het werk, maar het zijn juist de duim en de muis van de hand die de cursor-bewegingen aansturen. Het knijpen in de muis is ongunstig, in de neutrale stand moet de hand soepel op of om de muis liggen, die dan kan reageren op minieme druk. Geforceerd knijpen ofwel "static grip" is ongunstig en moet vermeden worden.
• De handhouding van de 'normale' muis is wat verwrongen en er zijn heel wat ontwerpen die een betere houding zeggen te bereiken. Daarbij komen argument als neutrale hoek, uitgebalanceerde steunpunten, minimale spierspanning en 'natuurlijke' handhouding aan bod. Wat ruimte voor variatie en kleine veranderingen in de handhouding is ook van belang, pezen en spieren moeten niet steeds hetzelfde belast worden. Daarom is af en toe van muis wisselen ook geen gek idee, afwisseling helpt klachten voorkomen. Een neutrale of uitgebalanceerde handpositie laat de spieren in de vingers wat vrijer en vermindert de 'pinch force' knijpbelasting van de spieren en pezen die door de 'carpal tunnel' lopen en waar het carpal tunnel syndroom door ontstaat.
• Polssteun is belangrijk. Het beste is een normale, niet verwrongen stand van de pols, zonder 'lateral deviation' ofwel verdraaaing. Met de gewone muis is er meestal net iets te weinig steun en ligt de pols op het werkvlak en dat is iets te laag, er is dus een trend om de pols wat hoger te brengen, dat kan overigens ook met losse zachte 'pads' of zachte steunen aan de muismat.
• Software en drivers voor de muis kunnen heel simpel zijn, maar soms kun je allerlei zaken instellen, zoals de vorm van de cursor, knopfuncties (ook in combinaties), de resolutie en de gevoeligheid. Wanneer er gebruik gemaakt wordt van afwijkende computersystemen, zoals Unix, dan is goede software niet vanzelfsprekend.
• Productiviteit, want uiteindelijk moet je met zo'n muis ook kunnen werken en moet het geen fraai en imposant ogend geval zijn, dat wel heel ergonomisch verantwoord is, maar je niet ligt of je remt bij het werk. Snel de juiste plek kunnen vinden, dat heet 'rapid target acquisition' is essentieel en voorkomt irritatie. Plezier in het werk kan opwegen tegen wat tekortkomingen op ander gebied.

Speciale functies, games en multimedia
Naast de normale muizen, die er dus al in tientallen uitvoeringen zijn zien we steeds meer speciale muizen. Voor speciale gevallen, zoals gehandicapten of mensen met een ernstig RSI-probleem, die bijvoorbeeld een voetmuis kunnen gebruiken, maar er zijn veel aanpassingen en oplossingen voor speciale soorten werk. Ook voor multimedia gebruik, waarbij bijvoorbeeld bij audio- en video-bewerkingen bepaalde bewerkingen speciale toetsen of de zogenaamde jog- en shuttle-functie vereisen, zijn er speciale vormen van besturingstools ontwikkeld. Die ontwikkeling staat zeker nog niet stil, voor veel beroepen zien we aangepaste tools op de markt komen.

Afwisselen
Een handig en niet te duur advies is om verschillende muizen te gebruiken. Dat kan door een Y-mouse adapter te gebruiken en altijd twee muizen paraat te hebben, maar gewoon eens afwisselen met verschillende muismodellen is ook al een goede stap. Het is net als met schoenen, niet iedere dag dezelfde gebruiken.

Muizen: ruime keuze
Er zijn veel muizen en muisvervangers verkrijgbaar. We beschrijven hier een aantal uit medisch en ergonomisch onderzoek voortgekomen muizen en invoermiddelen. Sommige als therapeutische probleemoplosser, andere ter preventie of ter afwisseling.

• Anir verticale muis
  Deze muis bevordert een natuurlijke werkhouding en vermijdt repeterende scroll handelingen bijvoorbeeld bij het Internetten en bij tekstverwerken. Deze muis geeft zowel preventief als curatief goede onderzochte resultaten om de spierspanning te verlagen.
• Evoluent Verticale Muis
  Weer een iets andere aanpak, de draaiing van de arm en de positionering van de pols zijn hier meer neutraal en dus minder belastend. Dit is een ergonomisch goed ontwikkelde muis.
• Contour Perfit Muis
  De licht rechts-of linkshellende muis afstemmen op individuele handgrootte met als resultaat een betere positie van de hand en pols zodat er minder kans is op blessures.
• Pen Mouse
  Er zijn diverse soort penmuizen, waarbij de cursor bestuurd wordt door een dun soort joystick, die je als een soort balpen vasthoudt. Van de bekende arts en uitvinder Dr. Johan Ullman is de Pen Click muis, een uitstekende muisvervanger. Deze accurate, optische, pen/muis zorgt voor een betere hand/polsstand. De muis beschikt over een 3 knops bediening en heeft een scrollwheel.
• Whale Muis
  Door de muis af te stemmen op de handgrootte en door de geïntegreerde handpalmondersteuning neemt de spierspanning in de pols/hand af.
• Greenpointer Vinger muis
  Als tweede muis inzetbaar, waardoor eenzijdige belasting van de oorspronkelijke muishand wordt verminderd.
• iGesture muis en pad combinaties
  Het iGesture numeriek keyboard combineert de functies van een standaard muis met toetscombinaties in een keypad dat kleiner is dan een gemiddelde muismat.
• BIGTrack kidsball ps2/usb
  Deze kidsball heeft een extra grote trackball en dat maakt het tot de grootste trackball die beschikbaar is. Vroeger was deze muisvervanger bekend onder de naam Genius Kidsball
• Kinesis Programmeerbaar Voetpedaal
  Afwisselen tussen handen en voeten waarbij repeterende muis- en toetsenbordhandelingen niet meer eenzijdig door de handen worden gedaan maar in combinatie met de voeten.
• Y Mouse Adapter
  De Y mouse muis-, toetsenbord- en muis/pen adapters maken het mogelijk diverse invoermiddelen of monitors aan te sluiten op één en dezelfde poort. De adapters maken de communicatie eenvoudig (soms via bijgeleverde software) met de PC/Notebook en maken het afwisselen mogelijk zonder de computer opnieuw op te starten.
• Trackballs, penmuizen, multimedia controls, joysticks en speciale muizen