Het Nieuwe Werken: opnieuw funderen in de draagkantoor visie

HNW heeft wat krasjes opgelopen, er is twijfel gezaaid over deze wonderolie. Het was een soort belofte, een toekomstvisie waar je in kon geloven, het nieuwe werken (HNW) en dat wil zeggen thuiswerken, maar ook telewerken, flexwerken, sturen op resultaat, vrije toegang tot resources en flexibele arbeidsrelaties. Wow, dat zou alles oplossen, files, stress, ruimtelijke ordening, de hierarchische onderdrukking door baas en bovenbaas, eigenlijk ging het niet om het nieuwe werken, maar om de nieuwe horizon, een soort geloof in de toekomst. Alleen op kantoor als het je uitkomt of in de kernuren, verder je eigen werkplek thuis of in de tas, op je eigen draagkantoor (laptop, tablet, smartphone) en lekker vrij, alles mooi in de cloud en werken kan toch overal, het resultaat telt! Je wordt gezien en beoordeeld op wat je produceert, niet op wat men meent dat je doet!

Het Nieuwe Werken, druk gepromoot door Microsoft en innovatiegeile politici, met de vakbonden hijgerig erachteraan, draait zeker niet alleen om flexibel werken.

Waar het wel om gaat volgens de voorstanders? Om de verschuiving van de standaard gang van zaken waarbij managers hun medewerkers afrekenen op tijd/aanwezigheid naar een nieuwe tijd, waarbij er enkel afgerekend wordt op resultaten. Stukloon heette dat vroeger, prestatie-gerelateerde beloning. De voordelen zouden evident zijn: HNW brengt een flexibeler organisatie, een efficiëntere organisatie, stimulatie van innovatie, het bindt het personeel aan de organisatie en brengt kostenbesparing, ik citeer maar even de sterk MS-ruikende site www.smartcompanies.nl, maar ik vrees dat die argumenten tweesnijdend zijn. Ook past het bij de BYOD-trend, touch screens, horizontaal en dus niet-hiërarchisch met de vingertjes wat schuiven, geen files, geen oppasmoeders, geen dure crèches, geen tijdsdruk, niet parkeren, sociale vaardigheden achterhaald, een lonkend perspectief waar je win-win over kan dromen. Daar kon je in mee gaan, via websites, conferenties, boeken, het nieuwe werken werd snel een geloof, met internet als nieuwe religie en facebook, twitter en buienradar als rituelen. De ‘Consumerization of IT’ en de ‘It’s about ME-attitude’ van gebruikers, die zich gedragen als consumenten, speelt hierin mee, de band met het bedrijf is ook al minder, ontslag dreigt continu, levenslang bij een organisatie werken is achterhaald of, zeggen de aanhangers, zelfs ongezond en ongewenst. Loonslaaf, verhuur uzelf, virtualiseer uzelf en als dat niet goed lukt, noem uzelf ZZp-er en omarm de armoede van HNW zonder vaste baan.

Zakkenvul-optie

Er is en wordt leuk verdiend aan HNW, in samenhang met BYOD, flexwerken, de cloud, virtualisatie en de ICT heeft er flink werk aan, en zeker de consultants, nieuwe kantoorbouwers en trainers varen er wel bij. De klassieke desktopinfrastructuur met persoonsgebonden PC’s op vaste werkplekken lijkt achterhaald, dynamische werkplekken in niet-hiërarchische kantoortuinen wil men nu, vast geplaatste eigen plekken voldoen steeds minder. Men is op zoek naar flexibiliteit, werkt steeds vaker in verschillende teams en tijd- en plaatsongebonden. Dat vraagt ook een nieuwe, betere, snellere dynamische infrastructuur en dat wordt aangesmeerd onder het mom dat het uiteindelijk ook de productiviteit en tevredenheid van de werknemer ten goede komt. Weinig echt onderzoek, veel aannames en veel case-histories die dit onderschrijven, vergetend dat er wel onderzoek is dat aangeeft dat het zogenaamde multitasking niet tot betere taakuitoefening van de kerntaak leidt. Dat wil niet zeggen dat in veel organisaties HNW niet tot besparingen kan leiden en meer resultaat. De overheid, nogal een promotor van HNW, wil beter en effectiever werken en ziet in HNW een marsroute, zie http://www.hnwbijhetrijk.nl. Maar het is allemaal wat eenzijdig, voorbijgaand aan de realiteit, wie is die ambtenaar 2.0. Zo staat er ergens “Mensen hebben geen supervisie nodig. Ze hebben een duidelijk beeld nodig over wat ze moeten doen en wanneer dit werk klaar moet zijn.” Prachtig, maar onwerkelijk, Montessori-praat, als dit mooie mensbeeld waar was dan is communisme een heilstaat en zijn er geen scholen, politie en handhaving nodig, slechts voorlichting. Bovendien is duidelijk dat er belangenconflicten zijn, makelaars en bouwers en ambitieuze willen nieuwe HNW kantoren, de nieuwbouw brengt echter leegstand mee, met name de overheid en semi-overheid heeft miljoenen meters achtergelaten en de kantoor onroerend goed markt ontworteld.

Onderzoek door NYFER in het in het kader van de Week van Het Nieuwe Werken in november 2012 (betaald door de bonden die het allemaal wel zien zitten, ze hebben weer wat te doen en hun leden zien het wel zitten) geeft aan dat Het Nieuwe Werken in de zorg professionals meer ruimte biedt om zorg op maat te leveren aan de cliënt. Zelfsturing leidt tot een grotere inzetbaarheid van medewerkers, meer arbeidsvreugde en positieve effecten op de kwaliteit van de zorg, stellen zorginstellingen die zelfsturing succesvol hebben ingevoerd. Bijkomend effect is een verschuiving van managementfuncties naar handen aan het bed en een forse besparing op overhead, samen goed voor honderden miljoenen euro’s per jaar. Men wijst op financiële baten, maar met zeer grove schattingen zoals dat een half procent minder ziekteverzuim jaarlijks 125 miljoen euro oplevert en op reistijd kan ook wel 100 miljoen euro bespaard worden. Minder woon-werkverkeer levert daarnaast nog eens minder uitstoot op van CO2 , fijnstof en files plus minder slachtoffers van ernstige verkeersongevallen. Ook op huisvesting zijn forse besparingen mogelijk. Instellingen die met HNW zijn begonnen, rapporteren 20 tot 40 procent minder huisvestingskosten. Het klinkt allemaal mooi, wij van WC-eend vinden WC-eend het allerbeste! Zeker in de zorg en de medische wereld zijn er te veel lagen, te veel red tape, te veel gedoe en kan meer zeggenschap over timing en inzet tot betere resultaten leiden, maar dat komt eerder door wegsnijden van overbodig toezicht en vergaderen dan door HNW. Er is overigens een soort zelftest http://www.benchmarkrijk.nl/zelftesten/hnw-zelftest-2.0 van het rijk (de werkmaatschappij, min. BiZ, de website sucks) met vragen over Bricks, Bytes en Behaviour om te analyseren of HNW zinvol zou zijn binnen een organisatie. De naïviteit van dit soort initiatieven is ongekend, mensen geven zelden eerlijke antwoorden over indringende vragen over zichzelf, zelfs anoniem. Negatieve effecten worden niet gemeld op dit soort websites, men komt met mooie grafiekjes, de onderzoeken die aangeven over een voldoend lange termijn, hoeveel verloop er is in een organisatie, hoeveel echte productiviteitswinst, hoeveel verborgen kosten in begeleiding, hoeveel meer virussen, hoeveel meer ict-kosten, die kan ik niet vinden.

Het is opvallend, dat veel ICT bedrijven zo kritiekloos achter HNW zijn gaan staan, het profijt druipt er af. Bill Gates gaf in 2005 mooi een voorzet met the New World of Work". Het was vooral handel, meer licentiedenken dan pakketten, meer cloud en virtualisatie dan betrouwbaarheid en juridische aansprakelijkheid. En kijk, voorloper Microsoft zelf krimpt in ons land, lokale afdelingen verdwijnen, HNW is een mooie reorganisatietruc. HNW is dus, lijkt het, vaak geen sociale innovatie, maar een handige manier om snel kosten te besparen, prestaties meetbaar te maken en zo te selecteren qua personeel. Voor de overheid bij zware bezuinigingen dus een ideaal excuus. Men maakte er snel een cultuurtje van, zoals met de de Factor 4 index (F4I) die is door Boer & Croon NeXtrategy en Microsoft Nederland ontwikkeld als meetinstrument voor HNW. In de index zijn vier verschillende factoren van productiviteit opgenomen, waaraan getoetst kan worden of een organisatie klaar is om op een andere manier te gaan werken.

Omslag in zicht?

Maar de crisis kwam en bleef en het nieuwe werken krijgt klappen, HNW raakt in diskrediet. Grote Amerikaanse bedrijven zoals Yahoo halen de teugels aan, want thuis werken is wel leuk, maar niet effectief. We luieren maar wat, dat is de ontnuchterende boodschap van Yahoo-bazin Marissa Mayer, die haar personeel niet meer thuis wil laten werken, maar voor zichzelf (en haar kind) wel even een prive-crèche naast haar kantoor liet inrichten. Ze had natuurlijk wel een punt, het Yahoo parkeerterrein was ‘s morgens leeg, rond de lunch kwam men even babbelen en snacken en tegen drie uur ging men weer op huis aan, de kinderen halen of shoppen. Nu zal de werksfeer bij Yahoo daar een rol in gespeeld hebben, het bedrijf was nogal geschonden in de strijd met Google en eeuwig overnamekandidaat zijn is ook geen stimulans. Maar we kennen allemaal de problematiek, zelfdiscipline is moeilijk, en heel makkelijk hebben we meer aandacht voor vrienden, gezin, de tuin en het vertier dan voor het werk. Dus het signaal van Yahoo kreeg een stevige echo, we schrokken even wakker en de discussies barstten los.

Het was even doordenken, maar de tegenstanders van BYOD, de bazige bazen, de criticasters van die al te gekke oppasvergoedingen, de vastgoedbezitters die hun leegstaande kantoren wilden slijten grijpen nu hun kans. Zij willen werknemers, geen halve ondernemers die als het hun belieft wel even wat willen doen en privé en bedrijf niet goed uit elkaar kunnen houden, sorry de baby huilt nu. Het nieuwe werken is onzin, het werkt niet, de productiviteit loopt terug, de sociale controle verdwijnt, de veelgeroemde innovatie en creatieve impulsen wil men helemaal niet in de meeste jobs en komen ook niet voort uit luiers wassen en de koters naar school brengen in de baas z’n tijd. Terug naar kantoor, plotseling mag dat weer gezegd worden en daarmee is de magie er direct een beetje vanaf. Het nieuwe werken is zo telefoonboek, zo uit, net als de sociale media mag je het aan de toog weer als mode en voorbij betitelen.

Dat slaat natuurlijk ook te ver door, mobiliteit heeft voordelen en HNW kan goed uitpakken, maar het is goed dat er weer discussie is.

De vraag is natuurlijk of dit meer dan even een hobbeltje is, of dat er werkelijk een herijking komt. Gaat het om het stroomlijnen van het idee, dat je overal kunt werken of het besef, dat we hier tegen een fundamentele denkfout zijn opgelopen en werk en thuis beter gescheiden kunnen blijven. Evolutionair antropologisch is het fysiek uit elkaar houden van arbeid en wonen natuurlijk onzin, in ieder geval in samenlevingen met een agrarische grondslag, want de boer woonde en woont bij z’n werk, bij de jager/verzamelaar kun je misschien wel van een scheiding tussen die twee spreken. En voor de specialistische functies, die zich ontwikkelden zoals smid, dokter, notaris en advocaat is werken aan huis ook heel lang de norm geweest, de klant moest zich maar naar hen schikken en dat is er gewoon spreekuur en afspraak. Maar dat is wat anders dan de diensten en de aanpak, waar de consument nu om vraagt en z’n keuzes op baseert. Die wil nu antwoord, nu z’n hamburger, nu service, dat heeft de hele samenleving veranderd in een organisatie waar “just-in-time”, nu reageren, call centers, 24/7 vooral tellen, er is massale personalisatie van producten en het herdefiniëren van relaties tussen leveranciers, fabrikanten en de consument en dan is HNW met z’n vrij tijdloze aanpak niet optimaal. Wel als dat in India gerealiseerd kan worden, met de knoet en hongerloontjes, maar dat is niet HNW, maar modern neoliberaal kapitalisme.

De overheid heeft geen geweten

Ik vind het wel opmerkelijk, dat zo kort na het inklappen van de Maya profetie gekte eind 2012, voor de alternativo’s net zo’n issue als het nieuwe werken en ook de basis voor een hele industrie qua boeken, seminars en visies, ook het nieuwe werken aan de kaak gesteld werd. Allebei hypes met invloed, waar slimme lieden veel geld aan verdiend hebben, maar niet echt doordacht. Het klonk indrukwekkend, doemdenkerig en ook hyperoptimistisch, zoiets als global warming waar ik nog geen kop koffie minder om gedronken heb. Dit is de toekomst, dit gaat gebeuren, oogkleppen op en er achteraan. De overheid, die in het algemeen geen geweten heeft, en politici die nooit worden aangesproken op de fouten die ze maakten, zagen in het nieuwe werken een leuke oplossing voor de dreigende problemen, zoals files, krimpregio’s, vergrijzing en ontgroening en een teruglopende productiviteit en aarzelend BNP (de recessie). Vooral die productiviteit, we moeten bijblijven, concurreren en dus is meer arbeidsparticipatie gewenst. Dat men daarvoor al sinds de tweede wereldoorlog de vrouwen de arbeidsmarkt heeft ingemanipuleerd, en dus gezinszorg (schoonmaken, oppassen) binnen het BNP heeft weten te krijgen en onze zogenaamde welvaartsgroei niet veel anders is dan verschuiven naar economisch statistisch relevante categorieën valt niemand op. Welvaart als welzijn is iets voor idealisten en dromers, leuk voor Bhutan, voor ons en het IMF telt geluk niet, alleen productiecijfers en BNP-groei. Nou, in dat kader leek het zinnig, het nieuwe werken flink te promoten, dan bespaar je op KM-vergoedingen, kantoorlocaties, wegen, vervoer, CO2 uitstoot, meer vrouwen kunnen meedoen, minder behoefte aan oppas, de e-commerce afleveringen gaan een stuk makkelijker als er weer iemand thuis is, de waarde van afgelegen locaties en onroerend goed in krimpregio’s blijft overeind, dus was Den Haag vóór. Wel nadat de meeste ministeries nieuwe, indrukwekkende en dure panden hadden betrokken, want dat moest natuurlijk ook. Het nieuwe werken was een goed excuus, een panacee voor alle kwalen en de nadelen, die waren er toch niet?

De rollen van werknemer en werkgever draaien om

Ik ken veel evangelisten van het nieuwe werken, die daar een mooie taak in zien maar eigenlijk aartsluie profiteurs zijn die op een kantoor of in een bedrijf niet te handhaven zouden zijn (datzelfde geldt voor politici, bankiers, notarissen, toezichthouders en veel ondernemers). Ik ken ook veel jonge werknemers bij belfabrieken die er ook helemaal voor zijn, maar thuis zonder toezicht, competitie en sociale omgeving niks zouden klaarmaken. Ik ken ook ontwerpers, artiesten, schrijvers, journalisten en ondernemers, die het prima doen thuis, maar dat ook al deden voordat het nieuwe werken als zodanig bestond. En ik heb lang genoeg meegedraaid om te weten, dat heel veel werknemers eigenlijk maar al te graag de sleur en de leegte van hun thuis verruilen voor hun werk, waar ze wat te doen hebben, vrienden en collega’s hebben, respect en een uitdaging, en misschien geen zeurderige partner die ze maar wat graag 8 uur per dag ontlopen. Is HNW wel zo leuk, zo echt gewenst en is dat op basis van ervaring of praten we de propagandisten na, HRM professionals die een nieuwe hobby en paradepaardje hebben.

De rollen van werknemer en werkgever draaien om

Ik ken veel evangelisten van het nieuwe werken, die daar een mooie taak in zien maar eigenlijk aartsluie profiteurs zijn die op een kantoor of in een bedrijf niet te handhaven zouden zijn (datzelfde geldt voor politici, bankiers, notarissen, toezichthouders en veel ondernemers). Ik ken ook veel jonge werknemers bij belfabrieken die er ook helemaal voor zijn, maar thuis zonder toezicht, competitie en sociale omgeving niks zouden klaarmaken. Ik ken ook ontwerpers, artiesten, schrijvers, journalisten en ondernemers, die het prima doen thuis, maar dat ook al deden voordat het nieuwe werken als zodanig bestond. En ik heb lang genoeg meegedraaid om te weten, dat heel veel werknemers eigenlijk maar al te graag de sleur en de leegte van hun thuis verruilen voor hun werk, waar ze wat te doen hebben, vrienden en collega’s hebben, respect en een uitdaging, en misschien geen zeurderige partner die ze maar wat graag 8 uur per dag ontlopen. Is HNW wel zo leuk, zo echt gewenst en is dat op basis van ervaring of praten we de propagandisten na, HRM professionals die een nieuwe hobby en paradepaardje hebben.

Nou ja, dat je thuis je moeilijk kunt concentreren, dat je het sociale contact en dus de interne en externe netwerk contacten mist, je baas niet meer kan inschatten of en hoe je werkt, dat er minder emotionele binding met het bedrijf of de organisatie is, je uiteindelijk op rare uren toch maar aan het werk gaat, de werksituatie ergonomisch belabberd is (een laptop is een onding), ach dat is van alter zorg. Stimuleren van clouddiensten en bijvoorbeeld zorgen dat iedereen glasvezel krijgt, dat is toch stimuleren van het nieuwe werken, of is het alleen een slimme manier om technologie te slijten, dienstverlening te digitaliseren en het menselijk contact te elimineren? Ik vertrouw de politiek en de overheid al lang niet meer, ze zijn niet slecht maar dom en kortzichtig, corrupt in de zin dat ze graag populair willen zijn, bij kiezers maar ook lobbyisten en potentiële post-politieke baantjesgevers.

Kosten leegstand

Kortebaan denkers, zo valt me op dat het aantal geheel of gedeeltelijk uit de overheidsruif etende organisaties qua nieuwbouw oppervlakte veel meer beslaan dat er nu kantorenleegstand is. In Amsterdam verhuist men maar raak, ook de gemeente, en is de binnenstad vol gaten en vage vulactiviteiten die anderen (ondernemers) weer in gevaar brengen. In veel grote steden ontstaan ghetto’s en verkrottende wijken, die met veel geld weer opgepept moeten worden. De waardedaling daardoor en de kosten worden niet meegenomen in de berekeningen. O ja, dat nieuwe gebouw is efficiënter, is beter geïsoleerd, flexibeler, heeft een zichtlocatie, beter internet, lagere huur, meer parkeerplekken. Dus verhuist men, maar de macro-economische kosten van leegstand, ruimtebeslag, verkrotting, het kapot gaan van de supportbedrijfjes, lunch-café’s, de computershop, de fietsenzaak etc. in de buurt wordt niet meegenomen.

In die zin is ook het nieuwe werken veel ingrijpender dan wat verplaatsing van arbeid, de bijkomende en resulterende kosten worden niet goed meegenomen. Werken aan de keukentafel is niet gezond, maar wat kost dat op den duur aan gezondheid, scheidingen, slecht functionerende gezinnen, therapie, arbeidsongeschiktheid, interneteverslaving of gewoon ongelukkig zijn. Dat los je niet op met wat leuke apps, een hometrainer of gratis lid van de fitness club.

Nieuw perspectief

Ik zal niet ontkennen dat het nieuwe werken aantrekkelijk kan zijn, dat er ook voordelen zijn, argumenten zijn die hout snijden. Destijds bij het klappen van de dotcom bubble, die ik vanaf 1993 zag aankomen omdat men geen onderscheid kon maken tussen data en informatie, ging het ook niet aan om het hele internet maar te verketteren. Ook nu is een betere verdeling qua tijdsbesteding op kantoor, thuis, in de caravan of op de boot in veel gevallen te overwegen, alleen zullen we veel kritischer moeten zijn. Het nieuwe werken is geen Haarlemmer Olie, het werkt niet voor iedereen, in alle situaties en misschien zelfs niet als we het opdelen en customizen; Kees mag twee dagen, Ansje drie maar niet op vrijdag, Barend alleen in juni. Het soort werk, de werksituatie, de individuele capaciteiten, zelfdiscipline, situatie thuis, faciliteiten thuis en de gewenste mate van persoonlijk contact spelen een rol en maken generieke maatregelen bijna onmogelijk. De afwegingen zijn zo complex en beslaan zo’n breed terrein van economie, psychologie, sociologie en effciencyleer, dat er eigenlijk vakmensen voor moeten worden opgeleid. De thuiswerk-counselor, de “nieuwe werken” coach, KPN’s “hoeders van het nieuwe werken”, binnen de HR afdeling zie ik een heel specialisme ontstaan. Geen makkelijk vak, hoe ga je Piet vertellen dat ie niet thuis mag werken omdat z’n vrouw hypomaan of z’n hobbykamer te rommelig is, of dat je te veel porno op Jan z’n laptop hebt ontdekt. Hoort iemand bij welke generatie, is ie een multitasker of geconcentreerd werker, zijn er al psychologische tests om te bepalen wie het kan en wie niet, of is dat een app die iemands internetverkeer en smartphone gebruik even analyseert via een ongemerkte bluetooth connectie? Welke inbreuken op de privacy of vergaande controlemaatregelen zijn nodig om een gemiddelde werknemer ook thuis productief, betrokken en gelukkig te houden. Tijdsregistratie, een enkelbandje, nieuwe werken controleurs of mystery jobcheckers, apps die het hele process monitoren, de computer thuis helemaal onder controle van de zaak, alles in de cloud en daarmee controleerbaar, maar werkt dat wel als motivatie en wat vindt de rechter daarvan in een ontslagzaak? Vertrouwen in de werknemers is essentieel voor een goed lopend bedrijf, maar hoe bouw je dat op, of komt er een wettelijke non-HNW proeftijd om een werkrelatie op te bouwen op basis van fysieke nabijheid van leidinggevenden, collega’s en de werknemers.

Nu ben ik natuurlijk niet onpartijdig, ik werk al bijna m’n hele leven in m’n eigen tijd, meestal thuis, dertig jaar zonder eigen bureau of kantoor op de zaak, management by walking around is me op het lijf geschreven, een agenda heb ik nooit gehad, maar ik ken de nadelen. Zonder deadlines (en die zijn voor een journalist, uitgever en belastingbetaler altijd heel duidelijk en strikt) ga ik makkelijk freewheelen, verlies ik me in details, ontsnap in simpele klussen als afwassen of de tuin doen, en ontloop ik m’n verantwoordelijkheden. Ik moet altijd een helder doel voor ogen hebben, een artikel klaar, een nieuw blad of boek, en zonder dat ga ik snel onderuit. Ik zou geen ideale thuiswerker zijn, psychologisch gezien, maar heb een slim stelsel van verplichtingen laten ontstaan waardoor het toch functioneert. Ik weet echter dat ik als vader en echtgenoot beter functioneerde, lang geleden, toen ik nog gewoon 9-5 werkte buiten de deur, ja en toen ook al in matrixteams, en ik de zaak de zaak kon laten als de deur achter me dichtviel. HNW is voor mij dus een beladen afkorting, een hype waar we nog heel wat aan moeten sleutelen en die qua arbeidsomstandigheden, arbeidsrecht, en zeker in economische, sociale en psychologische en dus uiteindelijk zorgtermen nog lang niet helder is. Goed dat er discussie is en komt!

Virtualisatie

Het uitbesteden van werk, of dat nu gaat via outsourcing, via virtualisatie van ICT taken en servers, via het in afdelingen en mini-koninkrijkjes atomiseren van taken, leidt ogenschijnlijk tot efficiency maar ook tot verkokering en deeldoelen die soms strijdig zijn met elkaar. Het nieuwe werken is een soort virtualisatie van taken, uit het oog, uit het hart en hopelijk wordt er hetzelfde of beter geproduceerd. Net als bij andere beslissingen in een bedrijf gaan we daar dan ROI berekeningen op loslaten, wat kost het en wat levert het op. Zelden met het oog op de lange termijn, want een plan met een ROI of terugverdientijd van meer dan 4 jaar komt er toch niet doorheen.

 

Home

Dieptedossiers

Dealer Info TV

Dealer Info

Agenda

ICT webnieuws

Partnerdagen

Luc Sala's columns

Contact

Bedrijvengids

Archief

 

Vacatures

 
website development: GF&FA
Dealer Info • home
Vakblad voor ICT & CE retailers

Luc Sala's Blog
Shuttle Computers Handels GmbH
Wave Computers Nederland
ScanSource
G DATA Software AG
Dealer Info
Asus
Primacom