Neelie Kroes: einde van een tijdperk

Neelie Kroes: einde van een tijdperk: voorvechtster van neoliberale concurrentie werd uiteindelijk waakhond en ICT-promotor

Het einde van een tijdperk nadert, tijd om eens de balans op te maken over wat Neelie Kroes betekende en veroorzaakte. Ze was ongetwijfeld spelbepaler in twee belangrijke trends, eerst de liberalisatie/privatiserings-mode van de jaren tachtig en meer recent de stimulering van de digitalisering van de samenleving. Mede gedreven door persoonlijke ambitie stuurde ze die ontwikkelingen, maar het is de vraag of daarmee de door haar zo gepropageerde vooruitgang werkelijk gebaat is geweest. Zeker voor wat betreft het loslaten van allerlei voormalige overheidstaken en die overlaten aan de vrije markt blijkt het netto resultaat in termen van dienstverlening, prijzen en concurrentie voor veel van die neo-monopolisten niet altijd positief. Voor Nederland is duidelijk dat het liberaliseren van telecom, kabel, openbaar vervoer, zorg, havens, woningcorporaties en utilities vooral heeft geleid tot een uitverkoop en teloorgang van het industriële en infrastructurele erfgoed. Over de uiteindelijke effecten van de digitalisering kan nog geen oordeel geveld worden, maar er is serieuze kritiek op wat de totale transparantie van de digitale agenda gaat brengen.

Onze liberale voorvechtster in de Europese Commissie, eerst met de portefeuille Mededinging en later de Digitale Agenda is na 10 jaar Europa aan het eind van haar loopbaan daar gekomen. Ze zag er de laatste tijd ook slecht uit, het leek wel alsof alleen haar geestkracht haar nog overeind hield, maar Neelie is een volhoudster. Nu is er dus, in ook voor Europa belangrijke tijden met veel euro-kritiek, spanningen met Rusland en nog steeds geen duidelijk herstel, afscheid van een lastige doordrijver. Ik ken haar al sinds haar beginjaren als kamerlid, ze was wel altijd vriendelijk en ter zake, maar ambitieus en vooral niet bang, een dossiertijger met invloed, toen al.

Integer heb ik haar nooit gevonden, haar dubbele agenda was zeker in de jaren dat ze minister was al te overduidelijk; Neelie Smit-Kroes was netwerkkoningin, ze begreep waar invloed, macht en geld te halen viel. In die jaren was ze voorvechtster van de liberalisatie, het ‘vrijmaken’ van overheidsbedrijven zoals NS, KLM, PTT en ze had duidelijk interesse om aan het hoofd te komen van een van de nieuwe monopolisten. Daartoe liet ze bijvoorbeeld de PTT duidelijk veel ruimte om zich klaar te maken voor een commerciële toekomst, maar hoopte dat ze dan wel tot opperbaas benoemd zou worden, uit waardering voor de ruimte die ze hen gaf. Die baan werd haar nooit gegund, ze ging dan maar Nyenrode met stapels eredoctoraten opstoten tot een echte universiteit, maakte een politieke brug naar en met Bram Peper, maar bleef actief op allerlei fronten, ook binnen de VVD en in allerlei deals met bedrijven en soms dubieuze zakenlieden.

Ze dook vooral op in sectoren met groeikansen, altijd in voor een volgende bandwagon waar ze op kon springen en dat was bijvoorbeeld de ICT. In die jaren was Neelie gelieerd met die andere power-zakenvrouw Nina Brink (Storms-Aka) via Newtron. Dat was maar een van de reeks faillissementen in het Nina-verhaal. Nina was net als Neelie een netwerkster en wist ook na het WorldOnline debacle andere coryfeeën zoals Willem Vermeend en Bas Eenhoorn (net tot Nationaal Commissaris Digitale Overheid benoemd) in vage business-deals en snelle faillisementen te betrekken. In dat sfeertje van vriendjes en deals en achterkamertjespolitiek wist Neelie toen ook de ambitieuze en niet erg integer overkomende anti-Islam activiste, de Somalische Ayaan Hirsi Ali tot kamerlid te bombarderen, met allerlei rellen tot gevolg. Maar Neelie wist ook daar de dans daar weer handig te ontspringen. Neelie is een berekenend typje, zeggen de biografen, maar ze weet de publieke opinie handig te bespelen en wist allerlei affaires zoals rond het declaratiegedrag van Bram Peper te overleven. Ze schopte het in 2004 toch tot Eurocommissaris en werd zelfs even genoemd als premier (voordat Rutte dat toch maar zelf werd).

Boeven vangen met ...

In Europa kreeg ze een positie waarin ze haar ervaring als regelnicht en industrie-manipulator goed kon gebruiken, ze wist hoe het bedrijfsleven dingen regelde, maar stond nu aan de andere kant. Ze ging stevig te keer, gaf enorme boetes in haar eerste termijn als eurocommissaris, Microsoft bijvoorbeeld kreeg er van langs en ze werd een gevreesde en machtige figuur in Brussel. In haar tweede termijn, met wat leek een onbeduidende portefeuille, wist ze die Digitale Agenda op te waarderen tot een voorhoede-issue.

Digitale Agenda

Daar was ze goed in, op de bandwagon springen en punten scoren, net als ze dat deed rond de privatisering.

Maar Neelie Kroes bleef duidelijk liberaal of liever gezegd libertarian (ieder voor zich) en zag de vrije mark en open concurrentie als de wonderolie, ook in de digitale context. Open voor de sterkste, de basis van het Amerikaanse Libertarische denken, is beperkend voor de zwakkere, die de steun van de overheid behoeft en dus een zekere mate van protectie tegen de kapitalistische digitale overmoed. Neelie speelde dan ook in de kwestie van de netneutraliteit een dubbelrol, want open voor de sterkste is beperkend voor de zwakkere. Haar liberale insteek, geef het bedrijfsleven de ruimte, kwam in botsing met issues rond privacy en consumentenbelangen maar ze wist toch het idee van een vrij en open Europees internet boven water te houden en van haar portefeuille Digitale Agenda toch weer een topper te maken in de publiciteit. Daarin speelde de opkomst van de apps en mobiele communicatie een grote rol, die bepaalden de toon van de digitale ontwikkeling de laatste jaren.

Apps vooruit

Neelie Kroes sloot zich daarbij aan, zag apps als maatschappelijke relevant voor de ICT-vooruitgang en stimuleerde het big data denken. Dat big data neerkomt op hergebruik en doorvlooien van bestanden die daar nooit voor waren bedoeld waren, zoals gebruiksgegegevens, medische data en allerlei gekopplede statistiek en dus neerkomt op oneigenlijk gebruik verteld het verhaal niet. Het is, zoals gebruikelijk in de ICT-hype, een mooie kreet, naar ethiek wordt niet gevraagd als er maar een paar leuke vondsten gemeld kunnen worden. Big data is vooral terugkijken en dan proberen trends te signaleren die weer geprojecteerd kunnen worden. Je vindt wat je zoekt en als je niets zoekt vindt je toch wel wat, dat heet Bayesian Logic.

Neelie voelt goed aan uit welke hoek de wind waait en maakte zichzelf tot boegbeeld van de digitalisering, net zoals ze dat twintig jaar eerder deed bij het ‘vrijmaken’ van de telecom markt. Net als toen had ze weinig begrip voor de mogelijke lange termijn gevolgen van de digitalisering in sociale en psychologische context, ze steunde het vooruitgangsdenken in materialistische zin.

Haar digitale agenda met meer breedband, meer cloud, meer digitale connectiviteit paste wel bij de technische ontwikkeling, de ‘technology push’, maar heeft weinig aandacht voor wat dat in menselijke termen gaat betekenen qua werkgelegenheid, zingeving, robotisering van aandacht en welvaartsverdeling. Wie digitaal niet meekan, heeft pech; je bent zelf verantwoordelijk voor je welzijn, daarvoor zijn er toch apps en devices, samen delen en solidariteit passen niet in de transparantie die big data, genetica en sensortechnologie biedt. De burger wordt steeds meer gedetermineerd en geclassificeerd, buiten z’n invloed of kennis, gemanipuleerd door de oligopolistische digisaurussen en mag meedoen, maar niet meesturen. Daarmee wordt de tweedeling in de maatschappij wel steeds pijnlijker, en ook het mooie liberale ideaal van vrijheid gedragen door digitale communicatie blijkt niet altijd zo gunstig uit te pakken. De gedachte dat met meer internet de democratie en de individuele ontplooiing gebaat zou zijn, dat media als Twitter, Facebook en email alleen positieve effecten zouden hebben ontmoet steeds meer kritiek. De triomfalistische inschatting dat het einde van de Koude Oorlog veroorzaakt zou zijn door betere wereldwijde communicatie, het geloof van EFF-oprichter John Perry Barlow dat internet een democratisch medium zou worden of dat de Arabische Lente mogelijk werd door Twitter, de “Internet Freedom Agenda” van de Amerikaanse overheid blijkt steeds minder realistisch. Internet biedt transparantie, innovatie en kansen, maar het is een werktuig of wapen met twee snijkanten.

Morozov

Technologie critici zoals Evgeny Morozov wijzen op de manier hoe internet en digitalisering in authoritaire regimes gebruikt wordt voor repressie, in feite anti-democratisch is en het individu beperkt in plaats van bevrijdt. Morozov’s verwijt aan Neelie, als boegbeeld van het ‘open’ denken en de allesdoordringende digitalisering (onlangs nog in de Balie), is dat ze de negatieve kanten niet onderkent. Volgens Morozov kunnen we de voordelen van internet etc. beter benutten, als we alert zijn op wat er fout kan gaan.

In zijn boeken “The Net Delusion: The Dark Side of Internet Freedom”(2011) en “To Save Everything, Click Here” (2013) zet hij vraagtekens bij het ‘liberating potential of the Internet’ en waarschuwt tegen cyber-utopianism en Internet-centrism, de te beperkte visie om politieke en sociale verandering alleen te zien in het licht van internet en “digital solutionism” als oplossing voor alle problemen. Overal is een app voor te bedenken, vooruitgang is een kwestie van het omarmen van de digitale mogelijkheden en dat is volgens Morozov een illusie. Een app die je waarschuwt voor slecht eten en te weinig beweging is geen alternatief voor een zorgverzekering, voor collectieve voorzieningen.

Dat internet als democratisch of activistisch medium niet echt functioneert, stelt ook Ethan Zuckerman. In zijn ‘cute cat theory of digital activism’ haalt hij de politieke betekenis van internet activisme onderuit, de meeste mensen willen alleen maar vermaak, lol en porno en gebruiken sociale media daarvoor. Activisten maken daar ook gebruik van en worden beschermd door de brede populariteit van die media. Het idee dat bijvoorbeeld bij onrust in Iran Twitter werkelijk een rol zou hebben gespeeld, blijkt niet gegrond. Zuckerman ziet dus internet ook niet als pro-democratisch en sociale netwerken eerder al seen makkelijke manier om dissidenten op te sporen. Dat de NSA op zeer brede schaal allerlei verkeer scant lijkt zijn visie te bevestigen, dat doen ze om de status quo te beschermen, niet om de democratie te bevorderen en is in wezen repressief.

De kritiek op Neelie Kroes van Morozov is dat ze van iedereen data-ondernemer wil maken, al onze interacties wil ver-appen en dus atomiseren tot knullige en onbevredigende standaardresponses. We moeten allemaal maar beheerder worden van onze data-identiteit en daarmee met elkaar concurreren, voor het collectief is geen ruimte meer, dat laten we over aan de digitale platformen die vooral hun eigen belang najagen. Volgens Morozov leidt de fragmentatie van het internet en de app-cultuur niet meer tot zinvolle banen, maar tot opdelen van het werk in ‘klusjes’ tegen minimale beloning. Van streven naar geluk is geen sprake meer of laten we over aan een app.

Neelie schetst en promoot een perspectief in de vorm van datatechnologie die al onze problemen kan oplossen, de digitale agenda zou in feite de weg naar een utopia aangeven. We kunnen zelfs Amerika verslaan als we maar meer apps leren ontwikkelen, stelde ze. Gebruik maken van gegevens en trends die verborgen liggen in de big data die zo overvloedig verzameld zijn over ons doen en laten zouden ons oplossingen bieden voor allerlei problemen, economisch, qua gezondheid, onderwijs. We meten steeds meer om te weten, maar vergeten het brede beeld, big data analyse leidt vooral tot small data determinisme van het individu. Wil je nog meedoen, dan moet je conformeren, kopen wat iedereen koopt, denken wat iedereen denkt, je identiteit verkopen of uitruilen. Wil je dat niet, dan bepalen we via DNA analyse, big data tools en steeds meer monitoring wat je bent, wat je kunt, wat je mag, vrijheid wordt een label waar je niet onderuit kunt, omdat de banken, kredietinstellingen, werkgevers, zorgverzekeraars, onderwijsinstellingen en de overheid alles over je (denken) te weten.

Het tijdperk Neelie Kroes loopt ten einde, haar erfenissen blijven bij ons. De erfenis van de privatisering is een hele dure, laat ons land zonder eigen industrie of zeggenschap over de infrastructuur, maar die les is blijkbaar nog niet goed begrepen, Amsterdam privatiseerde haar hele haven vorig jaar nog, de post is een lachertje aan het worden en KPN te koop voor wat een gek er voor wil geven.

De erfenis van haar Digitale Agenda is nog onduidelijk, pas als autorijden een app is geworden, de dokter al bij je geboorte al je kwalen en bijbehorende ingrepen en kosten weet en de levenseinde app voor zinloos levenden automatisch wordt geactiveerd zullen we misschien gaan demonstreren bij het standbeeld dat ze ongetwijfeld gaat krijgen van de digitaal onwetenden.

 

Home

Dieptedossiers

Dealer Info TV

Dealer Info

Agenda

ICT webnieuws

Partnerdagen

Luc Sala's columns

Contact

Bedrijvengids

Archief

 

Vacatures

 
website development: GF&FA
Dealer Info • home
Vakblad voor ICT & CE retailers

Luc Sala's Blog
Shuttle Computers Handels GmbH
Wave Computers Nederland
ScanSource
G DATA Software AG
Dealer Info
Asus
Primacom