Zijn eBoek lezers minder betrokken? 

Een studie van de Noorse Stavanger University toonde naa, dat lezers van eBoeken minder onthouden van wat ze lezen. Dat is een verrassende conclusie, zelfs al gaat het maar de details van de plot van een detective, want het zou kunnen betekenen dat digitale media minder effectief zijn in het educatieve proces. 

Dat is niet misschien verwonderlijk als we kijken naar wat de moderne inzichten zijn in wat men body-mind interactie of embodied cognition noemt. Daar bleek al, dat met de hand leren schrijven beter werkt dan alleen leren typen op met een scherm werken. De coördinatie tussen hersenen en zintuigen is veel sterken dan vroeger werd aangenomen en blijkbaar is dus het voelen en van verschillend ehoeken ‘ zien’ van tekst een betere manier om de gegevens op te slaan. 

Er is nu Europa-brede research om te kijken naar de impact van digitalisering van de leeservaring. Volgens Anne Mangen van de Stavanger University, “dit heeft te maken met de mate van onderdompeling (immersion) bij gebruik van verschillende mediideln (devices) om te lezen.” 

3D printers: revolutie in het maken 

3 Printing: een revolutie in maken, maar ook thuis?  Je eigen sieraad, poppetje, motoronderdeel of speelgoedje maken, het kan en wordt betaalbaar. De vraag is of het eventjes leuk is, of dat ook op termijn 3D printing een deel wordt van de uitvoermogelijkheden als dienst voor de ICT-branche, de copyshop of de DIY-markt en dan op kantoor en uiteindelijk thuis. 

De ICT-branche is op zoek naar nieuwe takken van sport, en ziet in 3D printing een lonkend perspectief. Vooreerst voor vakmensen, gespecialiseerde ontwerp-bedrijven, architecten en het maken van proefmodellen, maar de techniek kan via de tussenstap van 3D- printservices uiteindelijk ook de huiskamer gaan bereiken. Je kunt zelf ook al een 3D-printer aanschaffen, pionier spelen. 

Of is dat een illusie, want er is veel hype en weinig echt bruikbaar spul dat uit zo’n printer komt. Voorlopig leuk om te experimenteren, maar even de remschoenen van je auto zelf afdrukken lijkt nog iets te ver gaan. 

3D-printen is in essentie een industriële technologie en wordt daar al langer op allerlei manieren toegepast. Niet allemaal herkenbaar als printer, maar bijvoorbeeld vonkverspaning doet in wezen hetzelfde, driedimensionale modellen uitvoeren in tastbare vorm. Met de grotere professionele 3D printers kan er al wel heel veel, maar dat is een dure grap, want het gaat om grotere afmetingen en vooral om materialen, die steviger, drukbestendiger en dus moeilijk te maken zijn. 

De technologie wordt snel goedkoper en bereikt de voorhoede van de consument, voor duizend euro of minder zijn er 3D-printers voor de huiskamer of het MKB. 

Voor van alles 

Het beeld is verleidelijk, zelf een onderdeeltje maken voor je fiets, een mooi ontwerpje als verjaardagscadeau, een poppetje dat op jezelf lijkt of nieuwe schoenen uit je 3D (driedimensionale) printertje laten rollen. Zover is het nog niet, maar de opwinding in de VS over pistolen gemaakt met een 3D printer maakt wel duidelijk, dat het er aan komt en serieus genomen moet worden. 

Wie thuis wat wil proberen, met een simpele 3D printer, kan al voor een paar honderd euro terecht, maar verwacht geen wonderen. Je kunt laagje voor laagje leuke modellen opbouwen, 3D heet ook wel Additive Printing in het Engels, maar juist de professionele afwerking maakt van een modelletje iets stevigs, glanzend, etc. 

3D printing is nog relatief nieuw, maar het maken van 3D-modellen was wel iets waar de industrie en vormgevers op zaten te wachten. Het maken van nieuwe vormen en prototypes is namelijk een bewerkelijke zaak met andere technieken, vandaar dat men 3DP aanvankelijk ook rapid prototyping noemde. Het wordt nu, wat overdreven misschien, de belangrijkste uitvinding sinds de drukpers genoemd: de 3D-printer. Van digitaal virtueel naar tangible reëel via 3D ontwerp software en zo kan men enkele stuks, kleine series en ook gepersonaliseerde producten leveren. Voor de consument nog speelgoed, maar juist voor speelgoed is 3D printing nu zo grappig, de kinderen kunnen zelf mee scheppen aan hun objecten. 

‘Makers’; 3D-printer maakt prototyping eenvoudig 

Nieuwe modellen, vormen en vormgeving proberen is met dergelijke printers vrij eenvoudig en een “hard copy” voorbeeld spreekt meer aan dan tekeningen of visualisaties. Doordat er met 3D-printers nu eenvoudiger prototypes gemaakt kunnen worden, is er een opbloei van de maak-industrie. Een schaalmodel van een wijk of gebouw is al een duidelijk voorbeeld, en ook een scheepsbouwer kan zo z’n klanten iets bieden. Maar ook meubels, gebruiksartikelen, en zelfs kledingontwerpen kunnen zo rondom zichtbaar gemaakt worden, onderdelen nagemaakt en compleet nieuwe ontwerpen op schaal of als enkelstuks gemaakt.  

Die ‘maker’ trend heeft in de VS al geleid tot een opbloei van lokale ontwikkelunits. Ontwerpers, bouwers, hardware mensen hebben met de 3D printers een nieuwe stimulans om samen dingen te ontwikkelen. Dat gaat niet om atoomcentrales, maar wel om nieuwe ontwerpen voor zonnepanelen, waterfilters, meubels en werktuigen. 

Dat blijkt een creatieve impuls te geven en brengt ook het denken in termen van ‘ manufacturing’ weer terug. Natuurlijk zal men massaproductie nog steeds uitbesteden, maar lokaal kan men in ieder geval qua ontwerp en prototype nu meer doen.. 

Hardware renaissance 

De ontwikkeling heeft zoveel nieuwe initiatieven losgemaakt, ook in Silicon Valley, dat de Maker Trend als een echte omwenteling gezien kan worden. Kleinschaliger kan men weer bezig zijn met materie, met tastbaar maken, hardware, vormgeving. Ontwerpers kunnen makkelijk experimenteren en durven dan ook meer, met resultaten die weer tot nieuwe initiatieven en producten leiden. 

Het hele ontwerpproces, de financiering en marketing van nieuwe modellen en produkten kan van start gaan zonder dat men al hoeft te investeren in massaproductie, crowd-sourcing projecten als de Pebble smartwatch maakten daar gebruik van. Doordat dergelijke mockups nu goedkoper en sneller zijn te maken, zijn het ook vaak kleinere bedrijven en startups die in deze nieuwe branche actief zijn. 

Design is dus weer bereikbaar geworden, je kunt een individueel en ‘ apart’ ontwerp weer maken of laten maken. Design is al een tijdje een trend. Het was natuurlijk wel Apple, dat met haar designs hier een doorbraak heeft veroorzaakt. Personificatie en customizing, iets wat bijvoorbeeld bij auto’s en motoren al een duidelijke trend is, kan nu ook andere gebieden doordringen, een eigen hoesje voor je smartphone maken wordt haalbaar. Architecten willen graag hun ontwerpen als ruimtelijk model kunnen zien, dat geeft meer informatie en zeker hun klanten hebben meer aan een maquette dan aan bouwtekeningen. 

Shapeways 

Er is wel degelijk al flink wat industriële productie, en er zijn servicebedrijven, die trend breekt nu door. In België is men ook bezig, met specialisten als Materialise (kunststoffen en software voor 3DP), LayerWise (metalen) en Melotte (metalen). Ook zijn er wel online bedrijven actief zoals Shapeways, van oorsprong Nederlands, met een behoorlijke reputatie en ambitieus bezig, ze zitten nu formeel in New York. Veel van hun spul wordt daar gemaakt op de allernieuwste machines, een kwestie van wat files sturen. Bij New York staat nu van Shapeways ‘s werelds grootste 3D-printerservice fabriek, de Factory of the Future met dertig tot vijftig printers, goed voor drie tot vijf miljoen geprinte modellen per jaar, ook in keramiek. 

Shapeways kwam in 2007 voort uit een incubatorprogramma van Philips voor innovatieve producten, Philips is nog aandeelhouder, samen met bekende venture investeerders. Om klanten te bereiken, werd enkele jaren geleden een website opgetuigd waar klanten hun eigen 3D-ontwerpen kunnen uploaden, of bestaande ontwerpen te personaliseren. Het idee was om het proces zoveel mogelijk te automatiseren, zodat alleen nog het verpakken en versturen van de ontwerpen overbleef. 

3D Techniek 

Er zijn diverse modellen en technieken, maar ze zijn vrij specifiek, dus gericht op het maken van modellen in nylon, metaal, keramiek of verschillende soorten plastic. De keus qua materiaal brengt beperkingen mee, maar ook kwaliteit qua hardheid, duurzaamheid, afwerking en elasticiteit. Professionele 3D-printers kunnen dus meestal maar één soort object maken en ook niet altijd in kleur. Voor projecten en modellen, waarbij de sterkte niet zo belangrijk is, maar kleur wel, zijn de inkjet-achtige modellen geschikt, die zijn relatief goedkoop. Modellen voor heel stevige plastic producten, metalen of keramiek werken ook in meerdere fasen, er is een ruw materiaal (green) dat vorm krijgt maar dan nog verhit of gesinterd moet worden om het stevig te maken. Dat is op zich een prachtig proces, kleine metaaldeeltjes die eerst een vorm krijgen en dan als het ware gesmolten worden tot een hard en soms zelfs als poreus filter te gebruiken materiaal. 

Inktjettechniek 

Een veelgebruikte methode bij 3D-printen is het gebruikmaken van een fijn keramisch poeder (gips, plantaardige stoffen,bioplastic, polyurethaan, polyester, epoxy) en inkjetprinters, waarbij er telkens lagen van deze poeder met elkaar verbonden worden zodat deze een vaste vorm aannemen. Deze bindingen worden gedefinieerd door een CAD-software bestand. Deze methode is de enige methode waarbij een model volledig in kleur is uit te printen. De printer legt een dun laagje poeder op de printtafel. Op deze poederlaag print de printer een binder en kleur volgens de doorsnede van het model. Hier komt weer een nieuw laagje poeder bovenop en het printproces wordt herhaald. Door dit te herhalen ontstaat er langzaam een driedimensionaal model. Na het printen bepaalt het soort nabehandeling de stevigheid, flexibiliteit en uiterlijk van het model. Dit proces produceert zeer gedetailleerd, snel én goedkoop volledig gekleurde prototypes. De inktjetprint technologie kan modellen creëren met 24-bits kleuren, een hoge definitie en precisie, zodat een 3D model met volledige detaillering geëvalueerd kan worden inclusief de uiterlijke kwaliteit van het uiteindelijke product. 

Fused deposition modeling (FDM) wordt veel gebruikt in de hobbymachines. Het werkt door gesmolten polymeren via een spuitmond op een support-laag te spuiten waardoor het model laag per laag ontstaat. 

Een andere methode is het gebruikmaken van vloeistoffen, zoals fotopolymeer, door eenzelfde inkjet-type-kop waarbij men ook telkens laag per laag print. Vervolgens wordt er een UV-licht aan de printkop geactiveerd dat iedere liquide laag tot een vaste laag maakt. De niet geactiveerde tussenbindingslaag kan men na het creëren van het model vervolgens verwijderen, bij duurdere printertypes is het mogelijk deze laag op te lossen in een bad door het model erin te dompelen.Deze methode is ook bekend onder de naam stereolithografie. Weer een andere printmethode of beter vormtechniek is het gebruiken van een speciale gel die beschoten wordt door een laser op de plekken die solide moeten zijn. Vervolgens wordt de niet-solide gel van de solide gel gewassen. Uit deze methode kan men objecten modelleren met details die kleiner zijn dan 100 nm, en ook zeer complexe modellen. 

Men kan ook printen met een metaal als grondstof. Net zoals de gewone additieve methode wordt er hier gebruikgemaakt van een poeder met daarin metaaldelen. De metalen modellen die hieruit worden geproduceerd, hebben meestal het doel als onderdeel te dienen voor een groter model. 

De meeste instapprinters zijn extruder modellen, dus laagje voor laagje plastic vormt het model. Dit proces heet Fused Deposition Modelling (FDM) met ABS of PLA thermoplastics op een spoel met draadvorming materiaal. 

Soms is er naast de plastic spuitmond ook een spuitkop voor steunmateriaal, zodat ook vrijdragende ontwerpen gemaakt kunnen worden. Bij twee extruder monden (spuitkoppen) kan men tegelijkertijd printen met twee kleuren of twee verschillende materialen. Zo kan een object van ABS filament met support van PVA filament gemaakt worden; Het voordeel van PVA support is dat deze oplosbaar is in heet water en zo eenvoudig te verwijderen is. 

Het maakt niet uit welke CAD/modelleringssoftware men gebruikt voor het model, zolang deze het model kan uitvoeren in het formaat dat gebruikt wordt door de printersoftware. 

Bio-maken 

Een bijzondere toepassing, die al veel gebruikt wordt, is het maken van onderdelen voor mensen. Dat klinkt wat oneerbieding, maar denk aan botvervangers, gebitten, hoortoestellen en dergelijke. 3DP is met speciale materialen prima te gebruiken voor alles wat in het menselijk lichaam zit. Omdat ieder model weer anders is, de kaak, heup of knie is tenslotte heel individueel, kan met 3D scanning en 3D printing voor iedereen een optimaal deel worden gemaakt. In de tandtechnologie is 3DP al toe aan massaproductie. Men maakt met moderne technieken een scan van gebit en kaak, zetten dat om in een 3D-representatie, legt daar een design overheen dat precies past, en dat design print men dan. 

Fabrikanten 

Vreemd genoeg is er nog geen grote traditionele printerfabrikant als Epson of HP in deze markt gestapt. Dat laat ruimte voor nieuwkomers, het zijn meestal starters die hier inspringen. 

De systemen worden betaalbaarder, de Cube3D-printer wordt hier aangeboden voor minder dan 1000 euro. Het Amsterdamse bedrijf Freedom Of Creation (FOC) werd door 3D Systems, de fabrikant van de Cube3D, overgenomen. FOC maakt met grotere 3D-printers al langer objecten op bestelling voor klanten, maar gaat nu steeds meer eigen producten ontwikkelen, samen met het hoofdstedelijke Freshfiber. 

De Cube3D werkt, net als de meeste instapmodellen, anders dan de inktjet-achtige modellen en gebruikt een plastic draad die door een printkop verwarmd wordt, door het vloeibare plastic in dunne laagjes op elkaar te leggen, kan de gewenste vorm ontstaan. In de Verenigde Staten zijn al honderdduizenden van dit soort 3D printers verkocht, marktleider is MakerBot Industries uit New York, ook Ultimaker is een bekend merk. Er zijn ook open source-printers zoals die van RepRap. Ultimaking levert op basis van open source-printers van RepRap eigen 3D-printer-zelfbouwpakketten onder de naam Ultimaker. De Leapfrog 3D-printers voor de professionele gebruiker komen ook uit Nederland. De Leapfrog Creatr kost vanaf 1250 euro. 

Er zijn ook een aantal expert-bedrijven in de service sfeer, die zich meer op de professionele toepassingen richten, dus ook industriële preproductie met complexere technieken. Bedrijven als VRT uit Best en Rapid Prototyping BV richten zich op deze markt. 

Commerciële 3D-services willen met name geld verdienen aan het produceren van producten, maar er zijn ook organisaties die het anders zien en deze technieken vooral breder bekend willen maken, dit in lijn met het ‘maker’ idee. FabLab Maastricht is zo’n club, die innovatie wil ondersteunen door mensen kennis te laten nemen van het proces van digitaal produceren. Door een nieuwe generatie te laten zien dat techniek ook heel creatief kan zijn. Door uitvinders snel en goedkoop een prototype te laten maken waarmee ze interesse kweken bij een investeerder. Door een kunstenaar een kleine oplage te laten maken of een uniek kunstwerk. Door het MKB een prototype te laten maken waarmee ze hun business kunnen verbeteren. Het is dus een mix van onderwijsinstelling, research instituut, uitvoerder en coach. Het concept FabLab zorgt ervoor dat je gebruik kunt maken van “betaalbare” apparatuur die “eenvoudig” te bedienen is iedereen toegang heeft, ook mensen die niet veel te besteden hebben de kennis die ontwikkeld wordt gedeeld wordt met anderen, o.a. via het wereldwijde FabLab netwerk. 

IP, de rechten  

Een leuk ontwerpje namaken, een bestaand speelgoed of filmpoppetjes gebruiken is makkelijk, maar niet altijd legaal. Steeds meer komt dus ook het probleem van ontwerpbescherming naar voren, een file uitwisselen is simpel, je ontwerp beschermen moeilijk, de “Gebrauchsmuster” bescherming in Europa bestaat, maar het is geen octrooi (patent) en je verdedigen tegen inbreuken is een dure zaak. Hier komt ook weer het maken van wapens in beeld, niet scanbare wapens zijn al verboden, maar hoe herken je een design dat totaal afwijkt en op een gitaar lijkt, maar een machinepistool verbergt? Regelgeving rond 3D-printen en copyrights wordt een issue. Het proces zelf is al zo oud, dat de octrooien (bijna) verlopen zijn, maar de kwestie van Physical Property Rights speelt duidelijk, modelbescherming is aan de orde, speciale ontwerpen en nieuwe materialen kunnen intellectuele eigendom inhouden. Wie hiermee de volgende veiligheidsspeld kan ontwerpen, moet dat idee kunnen beschermen. 

Gebieden 

Het 3D printen kent veel toepassingen, zoals het maken van prototypes, schaalmodellen, machineonderdelen, mallen of matrijzen voor zachte kunststoffen, maquettes, kunstvoorwerpen, medische objecten zoals gebitten. Maar ook speelgoed, reserveonderdelen en zelfs kleding, Continuum Fashion (Mary Huang) en Shapeways hebben gezamenlijk een 3D-geprinte bikini ontworpen. Maar sieraden, kunst, decoraties, gadgets, sextoys en hobby zijn duidelijke speerpunten. Speelgoed laten maken bij een servicedienst is problematisch, omdat speelgoed chemisch en qua vormgeving aan heel strenge eisen moet voldoen en men geen ongelukken en aansprakelijkheid wil. 

3D printen wordt toegepast bij bedrijven die concepten nodig hebben en tijd willen besparen door hun modellen te laten printen. Denk aan de medische wetenschap, de architectuur voor maquettes, maar ook de entertainmentindustrie voor games en in films en ook kunstenaars gebruiken deze machine om hun creaties in een relatief korte tijd vaste vorm te geven. Deze printtechniek leidt meestal tot minder wijzigingen in het ontwerptraject en lagere productkosten. 

Software 

Ontwerpen is geen kwestie meer van tekenen, het in 2D neerleggen van bouwplannen, constructietekeningen en die als blueprints afdrukken voor verdere realisatie, zoals dat vroeger ging. Alles kan in de computer en professionele CAD/CAM software is er al lang en werkt met gestandaardiseerde formaten. Het model dat een 3D printer verwerkt tot een tastbaar resultaat is de CAD/CAM-tekening die wordt gebruikt. Die moet natuurlijk vertaald worden in commando’s en een taal die de printer begrijpt, maar die wordt meegeleverd of men werkt met standaard softwarepaketten zoals Adobe’s Photoshop, met drivers voor 3D-printers. Meestal worden de drivers meegeleverd met de hardware. 

3D printing is vrij eenvoudig, als men de modellen aanlevert als een .stl, (vrml) .wrl , .3ds, .bld of .ply bestand, formaten die vanuit bijna ieder 3D moduleer tekenpakket (3D CAD software) te genereren zijn, zoals Sketchup, 123D!, Rhino3D of Solidworks en AutoCad en ook in Photoshop. Voor de betaalbare 3D printing bij servicebedrijven is men meestal beperkt qua grootte, modellen kunnen worden geprint tot bijvoorbeeld maximaal 254 mm x 384 mm x 203 mm. Hobbyprinters zijn nog beperkter in afmetingen. Een groter model kan in meerdere delen worden geprint en vervolgens worden samengevoegd. 

3D-printen is een heel logische stap in productontwikkeling, Een CAD-tekening maken op de computer, die in 3D bekijken op een scherm of met een bril, en dan naar een CNC-dienstverlener (computergestuurde uitvoerunit, draaibank, verspaning) sturen. Met 3D-printers kan dat voor fysieke modellen steeds makkelijker, waardoor meer bedrijven prototypes kunnen produceren. 

Logistiek vereenvoudigen 

In samenhang met de logistiek, de kosten van vervoer naar de eindgebruiker maken een steeds groter deel van de totaalkosten uit, is 3D printing ook een lonkend perspectief. Geen duizenden verschillende versies en items, maar eens per week een zak basismaterialen afleveren. De trend naar diversificatie en customizing, niet één type bakmeel, maar tientallen versies in het schap, krijgt dan een tegenhanger, zelf maken uit basiscomponenten. Hier is het duidelijkste voorbeeld de keukenprinter, die uit wat basisbestanddelen pizza’s, taarten, pasta en toetjes produceert, een mogelijke ontwikkeling. Standaard bestanddelen geleverd in standaard cartridges, maar als resultaat eigen ontwerp voedsel, misschien gedownload, maar waarom niet zelf een leuke taart maken, die laten spuiten, bakken en afwerken in de universele keuken-machine? 

Omwenteling 

De techniek kan, bij brede toepassing, een echte omwenteling veroorzaken, vooral in logistiek. Je ziet iets leuks, wilt het hebben en krijgt niet het ding, maar de file toegestuurd, die je thuis gebruikt om een tastbaar ding te maken. Geen vervoer behalve wat plastic of primer materiaal, geen voorraden, ultieme personalisering. En als dit ook met voedsel kan, dan rollen de taarten gewoon uit je huisdrukker. TNO experimenteert met de 3D-printer voor voedsel, het apparaat lijkt op een koffiezetapparaat, maar kan verschillende etenswaren fabriceren, als een soort geautomatiseerde slagroomspuit/keukenmachine. Modern Meadow is eerste producent van geprint kweekvlees, oftewel het kunstmatig laten groeien van weefsels met 3D-printers. 

Dit heeft ook gevolgen voor de schaalgrootte van bedrijven, want een succesvol product kan iemand thuis ontwerpen en leveren via internet, en ook de promotie en marketing kan online. Een nieuwe golf van kleine ondernemingen kan het gevolg zijn, de grote boys zijn te duur en te log. 

Die trend zou overigens goed kunnen aanvangen met 3D-printshops op lokaal niveau, zoals ook copyshops werken. Een begin is er al, Staples, leverancier van kantooraccessoires, heeft samen met Mcor Technologies een online 3D-printdienst onder de naam Staples Easy 3D. Klanten kunnen bestanden met 3D-ontwerpen uploaden, waarna ze met een Mcor IRIS 3D-printer worden vervaardigd tegen zeer lage prijzen. Ook de Hema wil hier in stappen. 

Een recente studie over industriële co-creatie en 3D-printen genaamd ‘Hype, Haarlemmerolie of harde waardecreatie?’ van ABN AMRO ziet het allemaal positief. De transformatie van aanbodgestuurde naar vraaggestuurde productie zal heel veel veranderen zegt de bank. 

Beperkt 

Grote en professionele 3D-print technieken zijn een aanvulling op andere 3D technieken, zoals verspanen waarbij het object uit een blok materiaal wordt gefreesd, gesneden of vonkverspaand, maar ook lithografie (chemisch verwijderen) is een 3D proces. Daar spelen minder beperkingen qua materialen, je kunt ook hele sterke en harde materialen gebruiken, die hoge temperaturen kunnen weerstaan of corrosiebestendig zijn. Op de huidige generatie 3D-printers voor de consument en de kleine werkplaats zijn er beperkingen, de objecten zijn beperkt qua afmetingen, temperatuurbereik en fysieke kwaliteiten zoals druk- en treksterkte, elasticiteit en oppervlaktegladheid. De cohesie van een object wordt beperkt doordat de laagjes op elkaar liggen en verticale vezels dus niet kunnen ontstaan. Zeker de methodes die gebruik maken van gesmolten plastic hebben een beperkt toepassingsgebied, je kunt er leuke poppetjes, vormpjes en kunstobjecten mee maken, maar echte gebruiksvoorwerpen vragen snel wat meer kwaliteit. Door keramieke mengsels met metaaldeeltjes en een hechtmiddel te gebruiken en de objecten achteraf te verhitten en te ‘sinteren’ kunnen hardere en steviger objecten worden gemaakt, die voor meer praktische toepassingen gebruikt kunnen worden. 

3D printen staat nog in de kinderschoenen, er zijn geregeld nieuwe ontwikkelingen en prototypes van nieuwe modellen laten zien dat andere materialen, combinatie van technieken en materialen nog een veel breder toepassingsgebied beloven. Metaal, substraten van keramiek en biologische bestandsdelen zijn mogelijk, multi-kleur en multi-materiaal modellen worden getoond, de kwaliteit van materiaal en oppervlakte afwerking gaat vooruit. Beperkingen qua opbouw, je kunt laagsgewijs niet een vrijdragend (zonder voetje) objectdeel maken, worden opgelost door met lasers in een poederachtige drager te werken of door een extra spuitmond met drager toe te voegen, die later verwijderd kan worden. 

Software 

Wanneer men bij een ontwerp wil uitgaan van een tastbaar model, een bestaand ding of een speciaal gemaakt artistiek model of een afdruk, bijvoorbeeld van een lichaamsdeel, dan moet dat nog als 3D model worden gescand. Zo’n scanner functie kan zijn ingebouwd in de 3D-printer, of als apart functie in een aparte 3D-scanner, maar ook in service worden verzorgd. Nog allemaal duur en bijzonder, maar het wordt steeds praktischer en betaalbaar. De technische ontwikkeling staat nog pas aan het begin, een 3D scan kan wel kleuren, maar geen materialen herkennen, oppervlakte kwaliteiten niet herkennen, hardheid, elasticiteit en chemische eigenschappen niet, maar dat kan allemaal met betere sensors op den duur wel, er is nog veel ruimte voor ontwikkeling hier. 

Veiligheid 

De gebruikte materialen zijn op dit moment nog vooral gekozen vanwege de fysieke eigenschappen, de chemie is secundair. Dit betekent wel, dat bijvoorbeeld kinderspeelgoed dan niet optimaal veilig is, omdat er giftige substanties en kleurstoffen in zitten. Dit is een reden, waarom 3D-diensten het maken van zelf ontworpen speelgoed niet willen uitvoeren. Vloeibaar plastic is heet, en modellen die gebruik maken van sintering vragen hoge temperaturen, dus zijn 3D printers nog niet echt veilig. Er zijn al modellen, zoals de Cube 3D die gecertificeerd is voor veilig thuis gebruik door volwassenen en kinderen. 

De distributie 

Op dit moment zijn 3D printer zaken nog geen gemeengoed, een enkele retail keten zoals Staples heeft ze en er zijn speciale shops zoals Ridix in Rotterdam, de goedkope modelletjes moet je nog via Internet aanschaffen. Er groeit natuurlijk een infrastructuur, er komen specialisten, maar de grote groei ziet men voorlopig in service. Thuis ontwerpen en het resultaat ophalen bij copyshop, 3D printservice of de HEMA of denk aan de Praxis. De DIY markt is een logische stap voor 3D-printing, daar komen de knutselaars, de mensen die een onderdeeltje nodig hebben, weten van knutselen en handig genoeg zijn. 

Versturen is moeilijk, tenzij het om heel kleine dingen gaat, want erg sterk en vervoersbestendig zijn de objecten voorlopig niet. 

Het verdienmodel en hoe zich dat ontwikkeld is bepalend, wie stapt daar groots is, wanneer gaan bol.com (AH delivery als pluspunt) of Amazon zich hierop richten, zijn ze dan innovatief genoeg of is voorlopig de markt voor de niche-players, de bedrijven die zich hier al in genesteld hebben. In Nederland zijn er een aantal, al vertrokken er ook naar de VS, waar het allemaal makkelijker gaat blijkbaar en de markt groter is. 

E-books en E-Readers 

Paper is out 

De boekhandels zoals Polare gaat het slecht, papier loopt terug, maar ze missen vooral een goede aanpak om eboeken te verkopen. 

Het gaat goed met de e-boekenmarkt, maar er is nog een heel stuk te gaan voordat de eboeken hier net als in de VS een echte rage worden. Volgens ereaders.nl is de partij die de meeste e-boekverkopen voor zijn rekening nam Bol.com, nu een AH onderdeel. 


De Kindle wordt meer gebruikt (hoewel er minder van zijn geactiveerd dan van de Galaxy Tab), kent meer downloads en is dus commercieel interessanter voor de contentindustrie. De groei van de omzet van Amazon in het vierde kwartaal van 2011 viel tegen (35% nog, maar dat is stukken minder dan de trend), maar de verkopen van de Kindle Fire maakten veel goed. De winst viel ook behoorlijk terug: met 58% vergeleken met 2010 en dat geeft aan dat de crisis ook de kerstverkopen behoorlijk heeft gedrukt. De Kindles zijn echter voor Amazon een gouden product, in de VS en ook in Europa. Naar schatting zes miljoen stuks Kindle Fire in Q4 (dus bijna 40% van de iPad) en belangrijk. Niet zozeer vanwege de winst die erop wordt gemaakt (naar verluidt zit er geen echte winst op de hardware), maar omdat men daardoor meer e-boeken verkoopt. Daarin delen ook de uitgevers van e-boeken. Er is sprake van een verschuiving van de hele boekensector en de stenen boekhandels hebben het steeds moeilijker. Amazon is ook een dealerkanaal aan het opzetten voor de Kindles en doet al 35% via derde partijen. Amazon doet nu op jaarbasis een kleine 40 miljard euro, waarvan zo’n 65% in de VS - 40% betreft mediaverkopen, de rest apparatuur. Toppers in Q4 waren ook de Amazon Appstore voor Android en de videoverhuur via Amazon Instant Video. 

e-books en elektronisch lezen is booming en groeit vanuit de ereaders naar tablets, pads en laptops., de uitgevers van boeken, tijdschriften en kranten, kunnen deze groei maar nauwelijks bijbenen. Eind dit jaar hebben naar verwachting 750.000 Nederlanders een tabletcomputer, zo verwacht marktonderzoeker Gfk. In de VS hebben Publishers zoals Pearson en McGraw-Hill nu via Inkling een aanvang gemaakt met interactieve leerboeken  (interactive e-Textbooks) voor de iPad. 

Naast de opkomst van de Pads en tablets blijven de e-Readers het goed doen, zij het tegen een lager prijspeil. Kindle van Amazon doet het erg goed in de VS, hier heeft Sony veel succes met de modellen met nieuw touchscreen, verbeterde E-inkt en 12 woordenboeken, de Reader Pocket-editie en de Reader Touch-editie.die 180 resp. 230 euro kosten. Beide modellen beschikken over 2 GB intern geheugen, goed voor 1200 digitale boeken. 

Verbeterd touchscreen zorgt voor leeservaring net als van papier 

Het verbeterde optische touchscreen is speciaal ontworpen voor het lezen vanaf een scherm. Dit touchscreen leest net als van papier, dus zonder reflectie en met zeer hoog contrast. Hiermee is zelfs in de volle zon uitstekend te lezen zonder dat de ogen vermoeid raken. In tegenstelling tot de gebruikelijke lcd-schermen. Ook stelt de verbeterde technologie de lezer in staat om snel en zeer gemakkelijk door de boeken te navigeren. Boekliefhebbers kunnen tijdens het lezen aantekeningen en markeringen aanbrengen door een eenvoudige vingerbewegingen of met de meegeleverde stylus (pennetje). 

Ingebouwde woordenboeken 

De nieuwe readers zijn voorzien van de Amerikaanse en Engelse New Oxford E-woordenboeken. Ook hebben de readers 10 vertaalwoordenboeken van en naar het Engels, waaronder Frans, Duits, Spaans, Italiaans en Nederlands. Zo is eenvoudig een vreemde taal beter te leren. Er zijn ook logboeken te maken van opgezochte woorden. Dat kan op alfabet of chronologisch. 

Betere E-inkt schermen 

Beide nieuwe toestellen gebruiken E-inkt elektronisch papier schermen met veel contrast en zonder reflectie. De 16 verschillende grijswaarden zorgen voor een leeservaring alsof het een echt boek betreft. De readers ondersteunen verschillende digitale boekformaten waaronder het veel gebruikte ePub-formaat. Er is dus veel content beschikbaar voor deze Sony Readers. 

Sony Reader Pocket-editie 

De licht gewicht en zeer dunne PRS350 heeft een vijf inch touchscreen en is vanwege dit compacte formaat ideaal om overal mee naar toe te nemen. Deze Sony Reader is beschikbaar in zilver, roze en blauw. 

Sony Reader Touch-editie 

De PRS650 heeft een zes inch touchscreen om snel en makkelijk te navigeren binnen en tussen de boeken. Daarnaast beschikt deze Sony Reader over 32 GB extra geheugen en de mogelijkheid om mp3- en AAC-audiobestanden af te spelen. De PRS650 is beschikbaar in zwart, zilver en rood. 

Voor beide modellen, de PRS350 en PRS650 geldt dat ze nog makkelijker pdf-bestanden of persoonlijke documenten tonen, in te zoomen is op de content en het contrast en de helderheid is aan te passen. Ze kunnen automatisch de indeling verbeteren door meedere pagina’s te maken waardoor de leesbaarheid van boeken wordt vergroot. Daarnaast is de Reader te personaliseren met persoonlijke foto’s als screensaver en zijn favoriete boeken te bundelen in een speciale collectie. 

De adviesprijs van de Reader Touch Edition (PRS650) is 230 euro en is vanaf half september beschikbaar. De adviesprijs van de Reader Pocket Edition (PRS350) is 180 euro en is vanaf half september beschikbaar. 

Het inzakken van de e-reader markt ten gunste van de tablets is nog uitgebleven, blijkt uit de cijfers over de kerstverkopen. In Q4 verkocht Amazon meer Kindle e-books dan alle paperbacks, de goedkope papieren boeken, in de VS leidde dat tot een 45% hogere totaalomzet. De Kindle is dus ook de afgelopen kerst een topseller geweest, men praat over miljoenen stuks in Q4 

E-reader markt 

De hoogtijdagen van de eReaders zijn, zelfs al zijn ze pas een paar jaar op de markt, volgens marktonderzoeker Informa geteld, want ze worden bedreigd door de smartbooks en ook op smartphones en andere meenemers zoals netbooks kan men nu eBooks lezen, in de standaard formaten die “open” zijn zoals .pdf. Ook de prijsdumping door grote aanbieders als Barnes&Noble, lagere prijzen en instapmodellen van Amazon en Sony, nogal wat aanbieders zijn geraakt zoals Skiff, iRex en Plastic Logic. Informa ziet de eReader markt pieken in 2013 met 14 miljoen stuks, en dan in 2014 al 7% terugvallen, bij steeds lagere prijzen en goedkope modellen zoals de Kindle WiFi en de Kobo 

Er zit wel een stevige groei in de lucht voor smartbooks, ofwel multifunctionele portable devices – vooral die in tablet format zoals iPad – voorspelt Informa Telecoms & Media, men verwacht dat smartbooks meer dan 50% van de markt voor “embedded devices” die met WiMax of 3G zijn uitgerust, zullen vormen in 2014, men rekent daar WiFi niet bij en ook geen netbooks en dergelijke met een 3G-GSM dongle. Het aantal verkochte smartbooks groeit van 3,65 miljoen in 2010 naar bijna 50 miljoen in 2014. Met name de mobiele operators zullen de smartbooks gaan pushen, dat is een goed verkoopkanaal in combinatie met databundels. 

Informa ziet vooral succes voor apparaten als de Apple iPad en de Samsung Galaxy Tab met Android en er komen de komende maanden veel meer modellen in dezelfde sfeer, omdat ze het beste van de smartphones en de netbooks combineren, en een stevige bedreiging vormen voor dedicated eReaders. 


E-reader  verkopen 

Het gaat goed met de E-boeken, het begint vaart te krijgen. In Nederland komt het wel op gang. Internetwinkel Bol.com heeft eind vorig jaar (2009) in vier maanden tijd 14.000 E-readers en 63.000 boeken in digitaal formaat verkocht, mede als gevolg van een actie samen met Sony. Dat is nog maar het begin, 4 boeken op de E-reader is nog niet veel, maar het begin is er. Er komt op 23 maart in Eindhoven zelfs al een congres en een kleine beurs over E-boeken. 

Rond de kerst waren er al positieve berichten, maar de E-readers lagen nog in te weinig winkels en het hele fenomeen kreeg vooral in de VS vaart. Daar waren de Kindle (2) met nu al meer dan 1 miljoen gebruikers en de Sony E-reader de belangrijkste modellen, maar op de CES werd al duidelijk, dat er heel wat meer fabrikanten deze markt wel zagen zitten. Ondertussen heeft Apple de iPad aangekondigd en dat is ook een soort E-reader, met kleurenscherm en een heleboel meer functies, maar zeker ook bedoeld als platform voor E-boeken, die Apple dan via iBooks gaat verkopen a la iTunes. 

E-reading is een hot topic, voor 2010 voorspelt Forrester dat er 6 miljoen E-readers verkocht zullen worden, in 2013 al 19,2 miljoen. Met de aankondiging van Apple’s iPad zal niet alleen het gebruik van e-readers toenemen, maar ook het aantal toepassingen exponentieel groeien. Met name uitgevers beginnen nu de mogelijkheden te verkennen, waarbij zaken als auteurrechtelijke bescherming via DRM of juist brede verspreiding via .PDF en andere open formaten een rol speelt. Ambitieuze auteurs kunnen kiezen voor het weggeef-formaat, uitgevers zoeken naar manieren om bijvoorbeeld 5 keer kopiëren toe te laten. 

De e-book formatenstrijd 

Content afschermen tegen doorsturen of doorverkoop is een van de kernpunten in de hele e-book handel. Uitgevers en schrijvers willen geld zien, iets dat makkelijk gekopieerd kan worden brengt niets op. Dat is dan ook de aanpak van Amazon, op de Kindle kun je alleen Amazon-content afspelen. Andere fabrikanten zijn ruimhartiger, en laten ook niet beschermde (non-DRM) content toe. Het IDPF (International Digital Publishing Forum) streeft met ePub naar een gemeenschappelijke standaard voor elektronische boeken. Men begon met eBook Publication Structure (OEBPS), maar het meest gebruikte formaat is nu ePub, dat is een open standaard, maar er is de mogelijkheid voor DRM zoals in het Adobe Digital Editions ePUB beveiligde e-book formaat. Dit formaat biedt de gebruiker toegang tot een van de grootste catalogus hedendaagse auteursrechtelijk titels.  Bol.com, Bruna.nl en de Nederlandse concurrenten bieden het beschermde formaat ePub aan. Het niet beveiligde Adobe PDF formaat is algemener en kan ook op de meeste PC’s en laptops gelezen worden (met gratis software), maar voor het maken van .pdf files is wel een speciaal programma nodig. Andere formaten zijn Adobe DRM, FB2, RTF, TXT, HTML en JPG, en dan kom je al in de meultimediahoek met video en geluid, vaak is er een MP3 speler in de E-reader. 

Er zijn wel problemen met de DRM beschermning. Amazon verbiedt dat hun (Kindle) DRM systeem in combinatie met andere DRM systemen op één e-Reader wordt aangeboden. De meeste leveranciers van e-Readers gebruiken nu ePub met Adobe DRM en die kunnen dan voor de Kindle aangeboden content zoals de Mobipocket e-Books niet meer lezen als men bestaande e-Redaers via een firmaware upgrade geschikt maar voor ePub. Met DRM houden uitgevers en wederverkopers van digitale content controle over hun verkochte waren. Zo kan men beperkingen opleggen op het aantal keer dat een ebook op verschillende eReaders gezet wordt, of kan er een houdbaarheidsdatum worden meegegeven aan e-books, zodat digitaal uitlenen tot de mogelijkheden behoort. 

De BTW-kwestie 

Luisterboeken en papieren boeken vallen in het lage BTW tarief, maar downloads via Internet moeten nog het hoge tarief betalen. Dat is nadelig voor sites zoals Bol.com, en er is wat politieke druk om ook e-boeken naar het lage tarief te brengen. Daarbij worden argeumenten als milieuvriendelijkheid en innovatie gebruikt. 

De audio-boeken kwestie 

Audio-boeken of luisterboeken dateren nog uit de casstete-tijd, maar zijn ook auteursrechtelijk (vanwege de stem van de voorlezer) een aparte categorie. Software die tekst omzet in digitale spraak maakt van e-booeken ook audio-boeken, maar daar protesteren de uitgevers van luisterboeken nu tegen. 

Aanbod 

Er zijn heel veel e-Readers, maar in de praktijk kiest men toch voor de modellen die via Bol.Com, Bruna, Ebook.nl en Studon.nl of retailketens worden aangeboden. Veel Amerikaanse modellen zijn hier niet te koop, Amazon begint nu in Europa, maar voorlopig zitten we hier met een beperkt aanbod. De prijzen staten met 199 euro voor de Bebook mini met 5 inch scherm, 512 MB ruimte, maar geen touchscreen of WiFi. Systemen die ook PDF-files en andere formaten kunnen lezen en MP3 files voor audio beginnen rond de 300 euro. 

De meest verkochte e-reader is de Sony Reader Touch Edition PRS600 voor 299 euro met handig 6 inch touchscreen en E-ink technologie, dus nNet echt papier. Sla bladzijden om met een simpele sleep met de vinger, selecteer tekst met de stylus pen en schrijf memo’s op het virtuele toetsenbord. Leest ebooks in verschillende formats: PDF, tekst, RTF, Word en BBeB. De Sony Reader Touch Edition kan ook overweg met foto’s in JPEG, PNG, GIF en BMP (in zwart-wit) en leest audio-boeken. 

Klimaat en groene E-readers 

Het klinkt natuurlijk leuk dat je voor elektronische boeken geen bomen meer hoeft om te hakken, geen drukinkt en veel water meer nodig hebt om te drukken. Het plaatje is echter wat genuanceerder, want E-readers kosten ook energie, er zit een hoop elektronica in, het opslaan en downloaden kost wat,  en hoe lang doe je met een E-reader, want de ontwikkeling gaat snel. De eerste generatie zwart-wit readers zullen wel snel worden opgevold door kleurenmodellen, de eerste E-ink experimenten in kleur zijn er al. Gewone LCD of Oled schermen hebben nog minder contrast en vragen vanwege het continu verlichten van het scherm veel meer stroom dan E-ink. 

De Apple iPad als tablet, maar ook als e-reader 

Multimediaal uitgeven krijgt een nieuwe stimulans door de tabel-generatie, devices die zowel als e-readers, als game-console en als productiviteitstool en communicatiemedium kunnen dienen. Met de introductie van de Apple iPad heeft de e-reader en e-book markt zeker een nieuwe fase bereikt. In afwachting van de Apple meenemer waren op de CES al hele reeksen tablet-achtige devices getoond, terwijl in het kerstseizoen gesproken kon worden van een voorzichtige eerste golf e-book hype. De trendsetters hebben er nu een gekocht, met Amazon en Sony als belangrijkste modellen die echt in aantallen zijn weggezet, maar door de iPad en de daarbij behorende iBook verkoop via internet komt nu de echte marketing op gang. Apple weet als geen ander de markt en de media te bespelen, de iPod en iPhone waren trendsettend, zowel qua techniek als qua marketing. Dat men op de iPad ook de applicaties van de iPhone (de iPad kan in een iets uitgereider vorm ook 3G telefonie en datacommunicatie aan) kan draaien maakt het ding direct interessant voor een heel brede groep gebruikers, die nu ook wat meer visueel materiaal (boeken/video) kunnen gaan bekijken op hun meenemer. De iBook optie, overiegns nog niet overal standaard op de iPad (door auteursrechtkwesties in bepaalde landen) maakt van de iPad een echte eBook reader. Doordat het een kleurenscherm heeft misschien wat minder relaxed dan de e-ink modellen met een contrastrijk en energeizuinig zwart-wit scherm, maar qua multimedia daardoor wel breder. Het kunnen ondersteunen van tekst met beeldmateriaal en video is zeker voor bepaalde markten zoals de onderwijsmarkt, de gaming markt een duidelijk voordeel. Als er dan ook nog via internet-links achtergrondinformatieen actualisering of zelfs multi-player gaming mogelijk is, dan wordt zo’n iPad een heel breed inzetbaar apparaat, ook voor de interactieve groepsconferentiemarkt  Het lijkt een ideaal apparaat om diverse media en gebruiksmogelijkheden te combineren, en dan niet alleen voor de westerse power-users, maar het format kan juist in ontwikkelingslanden voor het onderwijs een breed scala van functies  bieden. 

Wie verdient 

De Ipad biedt eenvoudige toegang tot electrnische boeken, en Apple heeft bewezen dat als je dat maar redelijk goedkoop en vooral bereikbaar en veilig houdt, de consument uit vooral gemaksoverwegingen wel “legale” content gaan aanschaffen. Maar hoe zit dat met de  verdienmodellen voor uitgevers, hoe gaan die hun rechten omzetten in inkomsten, hoe houdt men illegaal gebruik of doorgeven tegen, wat zal de rol zijn van bibliotheken en uitleen/lees constructies. Kopieerbescherming en DRM (Digital Rights Management) speelt hier (nog) een grote rol. Op termijn zal open source en royalty free software zeker een rol gaan spelen, er zijn genoeg boeken uit de 18e- en 19-e eeuw die de moeite waard zijn en daar drukken geen rechten meer op. Het auteursrecht is namelijk nergens ter wereld onbeperkt geldig. Volgens de Bener Conventie vervalt het auteursrecht vijftig jaar na de dood van de auteur, maar in Europa is daar in 1995 (zeker met het oog op internet) nog aangescherpt, het auteursrecht vervalt zeventig jaar na de dood van de auteur. Voor auteurs die zijn overleden voor 1923 geldt de termijn van vijftig jaar. Als het auteursrecht is verlopen, komt het werk in het publike domein, een begrip dat in de Angelsaksische landen veel breder gebruikt wordt en ook ontstaat als een werk opzettelijk of door het vermijden van registratie public domain wordt. 

 Amazon en Apple hoofdrolspelers op de e-boekenmarkt 

Amazon was met de Kindle de eerste grote promotor van het e-book concept, maar werkt met een eigen en beschermd content-formt. Op dit moment lijkt het alsof de aanbieders, en nemen we even aan dat Apple en Amazon nog bepalend zijn, graag met DRM-techniekenen dus beschermd tegen illegaal kopiëren content gaan uitzetten. De meer open formats e-readers komen pas nu en vrij langzaam op de markt. Apple heeft met iTunes laten zien dat men wel concurrerend de markt op gaat, maar zeker niet tegen dumpprijzen, terwijl Amazon qua prijsstelling vrij sterk vasthoudt aan wat boeken in papieren uitvoering aan rechten voor uitgever en distributeur opleveren en dus niet goedkoop is. Apple zal dus wel wat goedkoper worden en blijven dan Amazon, en daar ook wel uitgevers in meekrijgen, maar het is geen gelopen race voor de mannen van Jobs. Amazon is machtig, heeft een groot klantenbestand, levert via allerlei constructies ook minder courante boeken en zelfs antiquarisch materiaal, het is tenslotte een hele grote distributeur van papieren boeken, en dat geeft macht in de markt tegenover de uitgevers. 

Voor lokale uitgevers, die natuurlijk een heel ander en beperkter aanbod hebben dan wat Amazon internationaal kan aanbieden en aantrekken, is de e-reader nog een onbekend en onoverzichtelijk terrein. Er is nog niet de kritische massa die nodig is om het ook voor kleine uitgevers met een beperkt aanbod en smalle doelgroepen rendabel te maken. Hier liggen kansen voor innovatie, zeker omdat de combinatie van reclame, interactieve content en integratie van bijvoorbeeld televisie, radio of filmcontent op zo’n multimediale player mogelijk is.  Denk aan de combinatie met GPS-lokatiebepaling, de iPad kan dan een ideale en rendable stadsgids worden, met content die doelgerichter en dus makkelijker te commercialiseren is. Maar ook de kranten, die nu de iPhone al ontdekt hebben als middel om content via speciale aps (NRC) te laten betalen, kunnen het grotere iPad scherm misschien gebruiken voor neiwue kantenachtige access tot hun nieuws- en andere diensten. 

Elektronisch lezen (of luisteren) 

Op de CES 2010 was er een enorm aanbod van e-Readers, voor een deel niet met e-ink maar met LCD schermen. Modellen met 2 schermen en combi tablet-e-readers komen nu ook op  de markt. 

De Nederlandse webwinkel Bol.com is gestart met de verkoop van e-books. Het wil verschillende elektronische boekenlezers in zijn schappen opnemen, waaronder de Sony Reader. Bol.com kiest een andere strategie dan Amazon.com, dat met zijn eigen e-booklezer (Kindle) en elektronisch boekformaat op de markt kwam. De Nederlandse onderneming kiest voor “vriendelijke DRM” en wil klanten lokken met doorzoekbare fragmenten van titels, vergelijkbaar met Google Book Search. 

Ook wordt de Irex nu door diverse ketens geleverd. 

Boek en scherm: convergentie 

De Desktop metafoor kennen we allemaal, achter onze PC zitten kijken naar een scherm. Maar het kan ook anders, rustig op de bank zitten lezen bijvoorbeeld met een elektronisch boek, e-boek of e-book  Het zat er al jaren aan te komen, downloads van boeken naar een of ander leesding, zodat we ook daar van het papier af zouden zijn. Maar het wachten was niet alleen op goedkope apparaten met voldoende grote, heldere en niet vermoeiende leesbare schermen, maar ook op een uitgeefmodel, waarbij de auteur en de uitgever danwel de e-boekdienst wat konden verdienen. 


Boeken lezen op een mobiel device is al lang een ideaal, niet zozeer voor uitgevers die vrezen dat ze hun inkomsten van papieren uitgaven mislopen, maar voor de lezer die op reis of rustig op de bank zo toegang kan krijgen tot een wereldbibliotheek. Lange tijd waren er technische beperkingen, de schermpjes waren niet helder en contrastrijk genoeg, het geheugen te kort, je kon niet online downloaden, maar dat is nu min of meer opgelost. Het elektronische papier, dus beeldschermen die net zo leesbaar zijn als zwarte letters op een wit vel papier is er nu in een aantal varianten, de user-interface is sterk verbeterd en het elektronische book is redelijk volwassen geworden. 

Het zomaar op internet plaatsen van boeken gebeurt wel, maar levert afgezien van wat giften niets op. Vaak zien we dat zoiets wel gebruikt wordt als lokker, dus een paar hoofdstukken op internet en dan toch papier kopen.  

Er zijn e-book readers ofwel de apparaten om te lezen, van diverse leveranciers, onder meer van Sony (Sony Reader), maar de grote stap kwam van Amazon. Dat bracht eind 2007 een eigen e-bookreader of e-boek-lezer uit, de Kindle. Die was snel uitverkocht, en het duurde tot maart 2009 voor er een tweede versie uitkwam. Een andere e-book reader is de eSlick. 

Er zijn ook in Nederland een aantal devices te koop, waar je boeken mee kunt lezen, zoals de iLiad (iRex), de Cybook en een aantal formats voor e-boeken, die je kunt downloaden van internet. Er zijn ook al speciale e-boek shops zoals ebook.nl of ebookreaders.nl, maar ook normale boekhandels zoals Selexyz zien hier een markt. Het aantal Nederlandstalige e-boek titels is beperkt, in het Engels is er al een groot aanbod, ook van gratis titels, zoals via free-ebooks.net of gutenberg.org. 

Amazon brengt e-books niet alleen naar de eigen Kindle, maar je kunt op de iPhone en de iPod Touch via een gratis Kindle-app in Apple’s App Store of iTunes nu ook e-books downloaden en lezen en blijkbaar gaat men die dienst ook naar andere mobiele devices uitventen en via browser-toegang zelfs een nog groter publiek bereiken. 

Aanbod 

Er komen steeds meer elektronische versies van boeken. Amazon, maar ook andere uitgevers sluiten daarvoor contracten met uitgevers of schrijvers. Amazon heeft al meer dan 250.000 elektronische boeken beschikbaar (Kindlestore), maar ook kranten en magazines zijn er in deze vorm. Google heeft geprobeerd om full-text versies van boeken als web-pagina’s te bieden, maar is daar grotendeels mee gestopt na protesten van de uitgevers. Het draait natuurlijk allemaal om de rechten. Uitgevers, schrijvers, fotografen en illustrators willen geld zien voor hun prestaties, en het gevaar van electronische verspreiding, zoals we bij de muziek gezien hebben, is illegale verspreiding zonder dat er auteursrechten betaald worden. 

Luisterboeken 

De (zwart-wit) Kindle2 kan ook boeken voorlezen, wel met een soort standaardstem (text-to-speech), maar ook daar zijn de uitgevers tegen in opstand gekomen, dat wordt nu alleen aangeboden wanneer de uitgever daar in toestemt (en betaald word). The Authors Guild protesteerde heftig tegen de nieuwe text-to-speech-functie in de Kindle 2. Men ziet dat voorlezen als een nieuwe openbaarmaking in de zin van de auteurswet en het is ook zo, dat luisterboeken al een aparte markt zijn. Die is ook sterk groeiend, er gaat al meer dan een miljard dollar in om en het zijn vaak bekende (stem-)acteurs die dergelijke boeken voorlezen. Overigens is ook Amazon zelf actief in de audioboeken, via Audible.  

De voorleesfunctie van de Kindle2 is beperkt, er zit (nog) weinig emotie in de stem, maar het gevaar is natuurlijk dat er via peer-to-peer uitwisseling gewoon mp3-versies van Kindle-boeken rondgestuurd gaan worden. 

Business boeken 

Een aparte markt vormen business-boeken en dan met name de verkorte versies en uittreksels daarvan. Die zijn zeer populair en er wordt goed voor betaald. Soundview is een uitgever van dergelijk material en hefet nu voor de iPhone en iPod Touch een applicatie ontwikkeld om dat naar de lezer te brengen. Soundview Executive Book Summaries zijn dus nu per iPhone te lezen of te beluisteren, ook in MP3 formaat. 

Techniek 

Technisch gezien draait het bij e-boeken, om een voldoende groot en helder scherm, dat vooral qua zwart/wit weergave scherp en contrastrijk moet zijn, niet te veel stroom mag verbruiken en licht en toch robuust genoeg moet zijn om in de hand te houden. Er zijn verschillende benaderingen. Uit de Philips hoek werkte men al langer aan zogenaamde e-ink(t) en daar komt ook de iLiad vandaan maar met de moderne LCD en OLED schermpjes bereikt men nu ook een leesbare kwaliteit, maar wel bij een veel hoger stroomverbruik. De grap bij e-boeken met echte E-inkt is dat het scherm geen achtergrondverlichting gebruikt, dat is wat staren naar je computerscherm zo vermoeiend maakt, maar ook veel stroom kost. 

E-inkt of ‘electronic paper’ lijkt dus veel meer op papier en met geheugenchips voor het digitaal opslaan van boeken kan dat allemaal in een handzaam formaat, desnoods met honderden boeken in het geheugen of op een device als een USB-stick en als je dan ook nog overal kunt downloaden heb je letterlijk een wereldbibliotheek binnen handbereik. De E-inkt is erg zuinig qua stroomverbruik, 30 uur leestijd haal je niet met een klassiek PDA of mediaspeler scherm. 

Standaards 

Amazon heeft een eigen document format, maar natuurlijk is een meer “open”en standaard formaat beter voor de populariteit. Het probleem is natuurlijk het illegaal kopiëren, daarvoor is een standaard als ODF (Open Document Format) of zelfs .DOC of DOCX (Microsoft) natuurlijk minder geschikt. EPUB is een bredere standaard boor ebooks en documenten. die op een bepaalde manier gelezen/bekeken worden.
“.epub” is de file extension van een XML format voor  reflowable digital books. “.epub” bestaat uit drie open stadaards namelijk Open Publication Stucture OPS, Open packaging Format (OPF) en Open Container Format (OCF) van het IDPF, bedoeld om files leesbaar en bruikbaar te maken op verschillende hardware/software platforms.  The Open eBook Publication Structure or “OEB”, uit 1999, was de voorloper van OPS.  

Uitgeefmodel 

Het draait echter, zoals vaak in dit tijdperk van webware en met iTunes als grote voorbeeld, om een aansprekend business model, om een aanpak waarin aanbieders en lezers van e-boeken bij elkaar gebracht worden en er ook nog wat wordt verdiend. Jeff Bezos van Amazon nam die uitdaging aan en er is nu een e-boek uitgeefmodel van Amazon-com met een eigen downloaddienst via het mobiele datanetwerkdienst EVDO (een soort Umts), die Whispernet heet. Amazon levert je, in de VS, de Kindle e-reader (nu dus in een nieuwe versie) waarmee je dus direct mobiel boeken kunt downloaden, maar je bent dan wel auteursrechtelijk helemaal aan Amazon gebonden. 

De Kindle was qua verkopen een enorm succes, het ding was in november 2007 zo uitverkocht en er zijn al meer dan 120.000 titels, waaronder veel bestsellers. Overigens was de Kindle 1 zeker geen optimaal apparaat, met 320 gram niet superlicht, er mankeert nogal wat aan de interface, maar de tweede versie is al weer een stuk beter. Er is een lock-in file format met Amazon als leverancier van DRM-afgeschermde boeken, het is dus een soort gedwongen nering, voor de Kindle 2 nu 359 dollar, koop je een scheerapparaat waar alleen maar mesjes van één leverancier in passen. Het concept is wel effectief, de Amazon Kindle is een tamelijk veelzijdig ding, je kunt er ook (betaald) e-mails, Word documenten mee lezen en plaatjes bekijken, MP3 beluisteren, gratis Wikipedia lezen, beperkt mee surfen en PDF’s openen. Daarvoor moet je meestal vanwege het proprietary format je eigen files wel uploaden en laten converteren, tegen betaling. Maar het is zeker een handige en innovatieve aanpak, op vakantie kun je er een hele bibliotheek mee downloaden en uitlezen en, dat is belangrijk voor de uitgevers, je betaalt er voor. Meestal wel een stevige prijs, zo rond de 10 $, maar het loopt van 99 cent tot 200 $. Buiten de elektronische uitgeefmonopolist, want dat is Amazon.com eigenlijk geworden, is andere boeken lezen moeilijk, de DRM-afscherming is stevig en gebruikt een eigen, beschermd formaat, dat weer niet gelezen kan worden door andere E-books devices of op een PC of Notebook, maar met speciale software dus wel op de iPhone en iPod Touch. 

Je kunt boeken dus niet meer, zonder je Kindle, uitlenen aan anderen, in de kast zetten, of naar een andere apparaat overzetten. Heel slim, maar als dit aanslaat en alle boeken DRM-beschermd gaan worden, dan ontstaat er een andere boekencultuur, kun je het uitlenen of zelfs het hele idee van een bibliotheek wel vergeten. Bovendien weet Amazon voor altijd wat je gelezen hebt, wat gebeurt er met die informatie? Dat is waarom burgerrechtorganisaties in de VS al spreken van de phrase ‘Kindle Swindle’. 

Amazon heeft het goed in de gaten, men wil duidelijk de pas beginnende markt voor E-books corneren en is dus vrij aardig voor wie boekrechten bezit, de schrijver en de uitgever. Zo kun je als auteur een contract sluiten met Amazon, waardoor zij je boek (en via Kindle en het daarvoor ontwikkelde Whispernet publiceren en je dan nog 35% van de omzet gunnen. Je mag wel zelf de prijs bepalen, als die maar tussen de 99 dollarcent en 200 $ ligt. Vaak kun je overigens het eerste hoofdstuk van een e-boek gratis inzien, als een soort teaser of lokkertje. Er zijn ook e-boek versies van een aantal kranten en bladen. 

Omdat Amazon een totaaldienst biedt, reageert de markt veel enthousiaster dan op eerdere devices zoals de Sony Sonystyle Reader, die wel een online library kent, de eBook Library, maar downloaden moet nog via de PC. 

e-Books op kaart 

Het verkopen van de content kan online, zoals bij de KIndle, maar natuurlijk ook via het retail kanaal. In de VS verkoopt Target al prepaid game-cards voor online spellen, en verdient op die manier toch aan de games. De HongKong fabrikant van e-Books Guangbo Media heeft in dezelfde lijn een e-library uitgebracht, zie 24reader.com met meer dan 50,000 e-books die werken met de Founder GlobalTech’s DRM technologie. Men gaat die bibliotheek verkopen via kaarten in retail-ketens. 

Hearst Corporation, de uitgever van Cosmopolitan, Esquire en de San Francisco Chronicle komt met z’n eigen (draadloze) e-reader. Men probeert, anders dan Amazon, een business model te brengen dat meer lijkt op de traditionele kranten verkoop. Hearst heeft een wat grotere (meer A4) maat lezer en gaat ruimte maken voor adverteerders, maar ook voor andere uitgevers. Men wil zo kranten-achtige ezines en magazines gaan verkopen en vraagt een deel van de opbrengst die uitgevers op dit device genereren. Men wil van het papier af, drukken en afleveren kan oplopen tot 50% van de productiekosten van een periodieke uitgave. 

Lokale markt 

In ons land is de Kindle en de bijbehorende download dienst nog niet beschikbaar, dat heeft ook te maken met de electronische distributie. In de VS heeft Amazon een deal met telecom providers om de content door te geven. Wel gaat Bol.com hier nu ook e-books en de hardware ervoor aanbieden. 

Bol.Com 

Dat juist een internet-webwinkel als Bol.com zich nu voor de e-books  uitspreekt, is een belangrijk signaal. Juist Bol-com is zich bewust van het belang van een breed assortiment, ook van tweedehands, out-of-print en zeldzame uitgaven. Daarbij verwijst Michael Schaeffer van Bol.com ook naar het fenomeen long tail. Wie zich een positie verwerft als leverancier van long-tail komt ook gemakkelijk vooraan in de bestsellers en korte termijn merchandising. Op dit moment is de Nederlandse onderneming een van de grootste aanbieders van nieuwe en tweedehands boeken. Volgens de site is er al een toezegging gedaan van duizend digitale boeken en zijn onderhandelingen gaande met grote uitgeverijen om het aanbod flink uit te breiden. Bol.com wil uitgeverijen helpen hun catalogus om te zetten naar het epub formaat, zonder daarbij voor conversie te betalen.  

Readers - Hardware 

Er zijn hier soortgelijke apparaten op de markt zoals de Cybook en de Iliad en in feite komt de basistechnologie voor E-papier en E-inkt van Philips en dus uit ons land, maar wordt nu wereldwijd gebruikt voor readers ena ndere toepassingen. 

De iRex Iliad is meer een pure e-boek lezer en is niet gekoppeld aan een eigen dienst voor downloaden, via WiFi kan men e-boeken binnenhalen. Kwalitatief is het een mooi ding, en er is bijvoorbeeld al een e-versie van de NRC voor beschikbaar, maar het is ook wel prijzig, 650 euro. De tweede generatie Digital Reader van iRex werkt hetzelfde als zijn voorganger maar nu meer naar A4 formaat. 

De Cybook van Bookeen.com (via edupaper.nl) is een vrij compact ding en heeft geen draadloze connectiviteit, maar wordt geladen via een USD kabel of door de SD kaart op te laden. Het ding weegt maar 174 gram en meet 19 x 12 cm met een 6” scherm van 12 x 9 cm van 600x800 pixels (net als de Kindle overigens) bij een dikte van minder dan 1 cm. De opslagruimte is 64 MB (de Kindle heeft 256 MB) en het ding kost 360 euro, je kunt het geheugen uitbreiden met SD kaartjes tot 2 GB en meer, overigens ook net als de Kindle. 

Er komen ook nieuwe modellen. Zo  is door onderzoekers van de Maryland en Berkeley Universiteiten een apparaat met 2 bladzijden naast elkaar ontwikkeld. Met één bladzijde in beeld kun je niet de bladzijdes omslaan of verschillende documenten met elkaar vergelijken. Het nieuwe prototype e-book reader met 2 verschillende displays is wel in staat om deze dingen te doen. Op de CeBIT 2009 toonde Asus al een dergelijk model. 

Ook op de CeBIT 2009 was er de eSlick van Foxit. Dat bedrijf maakt ook PDF-software en heeft met de eSlick Reader zijn eigen elektronische boekenlezer, krijgt. Het toestel is vanaf deze maand te koop in de VS en lijkt ook qua afmetingensterk op de andere e-book readers en komt ook uit dezelfde (OEM) fabriek, met wel iets andere software. De ingebouwde mp3-speler en een SD-kaartsleuf geven wel meer gebruiksopties. Het toestel kan zowel PDF- als TXT-bestanden lezen. Afbeeldingen in een PDF-file worden in zwart-wit getoond. 

Er is een Reflow-functie omgrote PDF-pagina’s automatisch op het juiste formaat weer te geven. De prijs van de eSlick Reader komt op 259 dollar en de eerste serie is al uitverkocht. Dit model is  0.4" thick, weegt 200 gram, en heeft een handpalm formaat.  Er zit internal memory van 128MB in en een 2 GB SD kaartje (max 4 GB) en daar kunnen tot duizend boeken op. Resolutie is 600 x 800 pixel. 

Sony Reader 

De Sony PRS-700 reader, ook al weer een tweede generatie model na de PRS-500 en 505 heeft een aanraakscherm en een geïntegreerd led-leeslicht en is wat sneller, WiFi-connectiviteit ontbreekt echter nog steeds. Het scherm is 6 inch groot.Ook is er een virtueel toetsenbord. Het geïntegreerde leeslicht zorgt ervoor dat de e-lezer ook in het donker kan worden gebruikt. Het interne geheugen kan 350 e-boeken aan en en worden uitgebreid met geheugenkaartjes. De Sony Reader en Amazon Kindle kunnen beide muziek afspelen.
 

Wat nog ontbreekt zijn kleuren e-Books. E-Ink, het bedrijf dat de befaamde elektronische inkt ontwikkelt, heeft echter al een prototype getoond van een kleurenscherm. 

Wereldmarkt onderwijs 

De e-book is niet alleen voor de mobiele westerse mesn van belang, maar heeft een grote toekosmt in het onderwijs, zeker in landen waar gedrukte boeken duur en zeldzaam zijn. Volgens de Engelse journalist Guy Kewney is de opkomst van e-books en e-paper één van de fundamenteel veranderingen die door de crisis harder gaan doordrukken. In China is men al bezig schoolkinderen, er worden daar honderden nieuwe scholen per dag geopend, e-books te geven. Dat is omdat gewone schoolboeken te duur zijn, het digitaal downloaden van lesmateriaal naar een e-book is goedkoper en sneller. 

Ook in India verschijnen dergelijke nieuwe formfactor alternatieven. De Sashkat, een 20 dollar kostende apparaat dat India gaat maken voor scholen, is geen laptop, geen opslagapparaat maar een basale desktop. Het apparaatje, niet meer dan een scherm met een simpele CPU en wat geheugen kan Open Office draaien, heeft een klein scherm, 2 GB geheugen, USB poort en een virtueel toetsenbord. Het besturingssysteem is nog onbekend, maar zal veel open source bevatten. Het moet mogelijk worden om onderwijs op afstand te volgen met de Sashkat, die dus in feite niet meer is dan een soort eBook. 

Maar een dergelijk massagebruik betekent ook dat de hardware snel goedkoper zal worden en dan kan ook hier in het Westen een omslag op gang komen. De advertentiemarkt voor print droogt snel op en uitgevers kijken naar elektronische verspreiding van content, daarbij is een e-book met internet download en betaling een handig distributiemiddel. ‘s Morgens even je customised krant binnenhalen voor een paar centen is goedkoper voor alle partijen dan het hele gedoe met papieren kranten. Natuurlijk zal de massa niet snel overstappen, maar als de krantenuitgevers de papieren uitgaven niet meer rendabel kunnen uitventen omdat men de kranten niet meer koopt en de adverteerders uitblijven, dan moet er iets gebeuren. Nu al worden de gratis kranten met veel push uitgedeeld door venters op stations en op straat, ze worden je echt opgedrongen en dat geeft wel aan dat men lezers nodig heeft en dat de adverteerders niet betalen voor stapels ongelezen krantenpapier.